Στην περιοχή της Καννέτας όμως γράφτηκαν το φθινόπωρο του 1944 λαμπρές σελίδες δόξας από Έλληνες αντάρτες
Το χωριό Καννέτα (και Κανέτα) πιθανότατα είναι άγνωστο στους περισσότερους. Στην περιοχή της Καννέτας όμως γράφτηκαν το φθινόπωρο του 1944 λαμπρές σελίδες δόξας από Έλληνες αντάρτες, που απέτρεψαν τη μετακίνηση των Γερμανών προς την Αλβανία, κατά την αποχώρησή τους από την Ελλάδα. Παράλληλα, λίγους μήνες νωρίτερα, είχε γίνει εκεί ένα από τα πολλά εγκλήματα των Ναζί στην Ελλάδα που είναι ελάχιστα γνωστό.
Πού βρίσκεται η Καννέτα – Ποιες μάχες έγιναν εκεί;
Η Καννέτα είναι ημιορεινό χωριό (σε υψόμετρο 450 μέτρων) του νομού Ιωαννίνων, στις παρυφές του όρους Τόμαρος (Ολύτσικας) μεταξύ του χωριού Θεριακήσιο και της Εθνικής Οδού Αντιρρίου- Άρτας-Ιωαννίνων. Αναγνωρίστηκε ως οικισμός το 1981. Απέχει 22 χλμ. από την πρωτεύουσα της Ηπείρου. Το όνομά της ίσως προέρχεται από την αλβανική λέξη Kenete-a, «βάλτος» που υπήρχε κάποτε στη θέση του χωριού. Στην στρατηγικής σημασίας περιοχή της Καννέτας, που είχε ήδη γίνει φανερή από την πολιορκία των Ιωαννίνων το 1912-13, διεξήχθησαν κατά τον Β’ Π.Π. σφοδρές μάχες μεταξύ ανταρτών του ΕΔΕΣ, αρχηγός του οποίου ήταν ο Ναπολέων Ζέρβας και των Γερμανών. Αποκορύφωμα, οι φονικές συγκρούσεις κατά την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα που έγιναν εκεί τον Οκτώβριο του 1944. Στην ίδια περιοχή (Καννέτα) οι Γερμανοί για να εκδικηθούν τους νεκρούς που είχαν μετά από σύγκρουση με αντάρτες (Ιούνιος 1944) προέβησαν σε ένα από τα πλέον άγνωστα και ειδεχθέστερα εγκλήματά τους: δολοφόνησαν έξι αθώους πολίτες, τους οποίους κατέβασαν από ένα όχημα. Σε αυτό το φριχτό έγκλημα, που συνοδεύεται από φωτογραφία της ΑΙ, θα υπάρχει αναφορά στο τέλος του άρθρου.
Ναπολέων Ζέρβας
Το Σχέδιο (Επιχείρηση) «Κιβωτός του Νώε»
Το Σχέδιο «Κιβωτός του Νώε» (Operation Noah’s Ark) είχε καταρτιστεί από τη βρετανική SOE (Special Operations Executive) και αφορούσε την παρενόχληση των γερμανικών δυνάμεων όταν θα αποχωρούσαν από την Ελλάδα, με σκοπό να αποτραπεί η αναδίπλωσή τους σε άλλα μέτωπα και να διατηρηθεί η τάξη. Αυτό θα γινόταν με επιχειρήσεις ανταρτών. Από τον Αύγουστο του 1944, τα γερμανικά στρατεύματα άρχισαν να συμπτύσσονται από τη χώρα μας από δύο βασικές οδικές αρτηρίες: από Θεσσαλονίκη προς τη σημερινή Βόρεια Μακεδονία (τότε ανήκε στη Γιουγκοσλαβία) και από Μεσολόγγι–Άρτα–Ιωάννινα προς Αλβανία. Στη διαδρομή αυτή, ιδιαίτερα στο τμήμα Κλεισούρα (στα όρια των νομών Πρεβέζης και Ιωαννίνων) μέχρι την Καννέτα, οι Γερμανοί από 1/9/1944 ως τις 15/10/1944 συνάντησαν σφοδρή αντίσταση από δυνάμεις του ΕΔΕΣ. Χρειάστηκε 1,5 μήνας για να καταφέρουν να διασπάσουν τον κλοιό των ανταρτών και να συνεχίσουν την πορεία τους προς την Αλβανία.
Την 1η Σεπτεμβρίου 1944, ο Ν. Ζέρβας εκδίδει την παρακάτω διαταγή: «Ο εχθρός συμπτύσσεται από την Ελλάδα. Η στιγμή της απελευθέρωσης πλησιάζει. Κτυπάτε τους Γερμανούς μέρα και νύκτα. Εκδικηθείτε τα δεινά της Πατρίδος και δοξάσατε τα Ελληνικά όπλα και πάλιν». Από το πρωί της 2ας Σεπτεμβρίου 1944, όλες οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ κατέβηκαν στους αμαξιτούς δρόμους για να προσβάλλουν τους αποχωρούντες Γερμανούς. Ιδιαίτερα στον δρόμο Άρτας-Ιωαννίνων οι Γερμανοί καταποντίστηκαν. Εκεί δρούσαν δύο από τα ισχυρότερα Συντάγματα του ΕΔΕΣ: το Σύνταγμα Ξηροβουνίου, υπό τον Αλέκο Παπαδόπουλο και το Σύνταγμα Σουλίου με επικεφαλής τους Κολιοδημητραίους. Την ανατολική πλευρά του δρόμου είχαν αναλάβει οι άνδρες του Συντάγματος Ξηροβουνίου και τη δυτική οι άνδρες του Συντάγματος Σουλίου. Ο Κρις Γουντχάουζ γράφει ότι ο Ζέρβας έκλεισε τον Σεπτέμβριο του 1944 για 16 μέρες τη ζωτική για τους Γερμανούς αρτηρία Άρτας-Ιωαννίνων και συνεχίζει: «Κατά τη διάρκεια των 16 ημερών, ένα μικρό μόνο εχθρικό τμήμα κατόρθωσε να περάσει μαχόμενο προς τα Ιωάννινα, ο κύριος όμως όγκος των Γερμανικών φρουρών και της Νότιας Ηπείρου αναχαιτίστηκε και καθηλώθηκε μερικά μίλια βορείως της Άρτας. Τελικά ο εχθρός υποχρεώθηκε να διενεργήσει ευρείας κλίμακος επιχείρηση για ν’ αποκτήσει τον πρόσκαιρο έλεγχο των εκατέρωθεν του δρόμου υψωμάτων. Η μάχη στοίχισε στους Γερμανούς βαριές απώλειες, σε άνδρες, όπλα και μεταγωγικά μέσα…».
Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο Λοχαγός Φραντς. Συγκλονιστικά είναι όσα, εφιαλτικά για τους Γερμανούς, γράφει ο Φρανκ Μάγερ στο βιβλίο του «Αιματοβαμμένο Εντελβάις»: «Εν τω μεταξύ, η φάλαγγα έφτασε σε μια βραχοφωλιά, μια χαράδρα με κάθετους βράχους. Οι αντάρτες έριξαν βράχους στο πέρασμά τους και τους απέκλεισαν. Ενώ οι Γερμανοί αναζητούσαν προστασία σε σχισμές βράχων και σπηλιές, οι αντάρτες τους χτυπούσαν από τα υψώματα με όλμους και πυροβόλα. Τα οχήματα τυλίχτηκαν στις φλόγες. Πολλοί τραυματίες πέθαναν από αιμορραγία υπό τα ανελέητα πυρά των ανταρτών. Σ’ αυτή την επίθεση σκοτώθηκαν 60 άνδρες. Μόλις την επόμενη μέρα οι επιζώντες κατάφεραν να διασπάσουν τον κλοιό». Ο Κρις Γουντχάουζ πάλι, σε ομιλία του στην Αθήνα το 1984 αναφέρθηκε στα γεγονότα της εποχής τονίζοντας και τα εξής: «Στην Ήπειρο εξ’ άλλου σθεναρές επιχειρήσεις εφέροντο εις πέρας κατά των υποχωρούντων Γερμανών από τις δυνάμεις του Ζέρβα. Τους προξενήθηκαν μακρές καθυστερήσεις και απώλειες. Τις πρώτες τρεις εβδομάδες του Σεπτεμβρίου, η κίνηση των Γερμανικών δυνάμεων μεταξύ Πρεβέζης και Ιωαννίνων είχε σταματήσει».
Από τις 17 ως τις 22/9/1944, οι Γερμανοί προσπάθησαν να κάνουν αντιπερισπασμό στη Θεσπρωτία, με τη συνεργασία των Τσάμηδων. Απέτυχαν όμως, και οι Εδεσίτες στις 22/9 με εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, απώθησαν τους Γερμανούς πέρα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα. Στις 23/9 απελευθερώθηκε η Φιλιππιάδα. Οι Γερμανοί είχαν 215 νεκρούς! Στις 39/9 αντάρτες του Συντάγματος Παπαδόπουλου κατέστρεψαν όλο το τηλεγραφικό και τηλεφωνικό δίκτυο μεταξύ Πλατανιά και Κερασόβου. Από 1-15/10/1944, νέες σκληρές συγκρούσεις μεταξύ Εδεσιτών και Γερμανών έλαβαν χώρα κοντά στα Γιάννενα (χωριά: Τσιούκα, Άγιος Νικόλαος, Ασβεστοχώρι, Δρίσκος, Ελληνικό, Θεριακήσιο, Μάρμαρα, Μουσπίνα, Μικρή και Μεγάλη Τσούκα). Τελικά, οι Γερμανοί μετά από 1,5 μήνα σφοδρών συγκρούσεων κατάφεραν, αφού έχασαν εκατοντάδες άνδρες, να ανοίξουν πέρασμα για την Αλβανία.
Αντάρτες του ΕΔΕΣ
Πόσοι ήταν οι νεκροί του ΕΔΕΣ και των Γερμανών;
Ο ΕΔΕΣ στη διάρκεια των τελευταίων μαχών στην Ήπειρο είχε πολλούς νεκρούς και τραυματίες. Τα ονόματά τους αναγράφονται σε μνημείο στην Καννέτα, που υπήρξε θέατρο πολλών συγκρούσεων. Ο έγκυρος Φ. Μάγερ αναφέρει μόνο 60 Γερμανούς νεκρούς. Μάλλον κάνει μνεία για κάποια μεμονωμένη μάχη. Τόσο ο Άγγλος Λοχαγός Τομ Μπαρνς, όσο και ο Αμερικανός Λοχαγός Ρότζερς αναφέρονται σε 500 νεκρούς (ο Ρότζερς και σε 80 αιχμαλώτους). Πιθανότατα, τα νούμερα είναι ακόμα μεγαλύτερα. Δυστυχώς, δεν υπάρχει κάποια επίσημη μελέτη ή έρευνα για τους Γερμανούς που σκοτώθηκαν από τον ΕΔΕΣ στην Ήπειρο.
Τα συγχαρητήρια ΣΜΑ και Γ. Παπανδρέου στον Ζέρβα
«Η γιγαντιαία πάλη» του Ζέρβα εντυπωσίασε το ΣΜΑ (Στρατηγείο Μέσης Ανατολής), το οποίο στις 4/9/1944 σε ημερήσια διαταγή του εκθείασε τις ενέργειες των ανταρτών του Ζέρβα. Αλλά και ο Πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου έστειλε στον Αρτινό στρατιωτικό το παρακάτω τηλεγράφημα: «Συγχαρητήρια δια τους εθνικούς σου αγώνες. Έχεις προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες προς την Πατρίδα που θα σου τις αναγνωρίσει όχι μόνο η Ιστορία αλλά και η σημερινή Κυβέρνηση. Η Ελλάς θα ζήσει. Γεώργιος Παπανδρέου»!
Η προσπάθεια των Γερμανών να φύγουν ανενόχλητοι
Βλέποντας τις τεράστιες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι άνδρες του, ο Γερμανός Στρατηγός Hubert Lanz, υπεύθυνος για σοβαρότατα εγκλήματα στη χώρα μας, επικεφαλής των αποχωρούντων Ναζί έστειλε στον Ζέρβα τον Αστέριο Μιχαλάκη για να διαπραγματευτεί. Οι διαταγές που είχε από το Κάιρο ο Ζέρβας ήταν «άνευ όρων παράδοση του εχθρού». «Ο Λαντς τον εξουσιοδότησε (τον Μιχαλάκη) να μου διαβιβάσει παράκλησίν του να μην τον κτυπώ και ότι είναι διατεθειμένος να μου παραδώσει τας πόλεις Άρτα, Πρέβεζα, Ιωάννινα και Μέτσοβον και όλον τον οπλισμόν. Του είπα(του Μιχαλάκη) να δώσει απάντησιν ότι τον συμφέρει να παύσει τα παζαρέματα» (Ημερολόγιο Ν. Ζέρβα, σελ. 596).
Ο Λαντς δικάστηκε το 1947, κυρίως για τη σφαγή της Μεραρχίας Aqui στην Κεφαλλονιά, ωστόσο, δεν παρουσιάστηκε κανένα επιβαρυντικό στοιχείο γι’ αυτόν. Καταδικάστηκε σε φυλάκιση 12 ετών. Η ποινή του αναθεωρήθηκε, καθώς υποτίθεται ότι συμμετείχε σε συνωμοσία κατά του Χίτλερ το 1943, με βάση κάποια αμφίβολης γνησιότητας έγγραφα και αποφυλακίστηκε το 1951! Πέθανε το 1982 σε ηλικία 86 ετών (είχε γεννηθεί το 1896).
Το άγνωστο ειδεχθές έγκλημα των Γερμανών στην Καννέτα
Λίγους μήνες πριν από όσα αναφέραμε, οι Γερμανοί διέπραξαν στην Καννέτα ένα φρικιαστικό έγκλημα που παραμένει σχεδόν άγνωστο μέχρι σήμερα. Στις 23 Ιουνίου 1944, στην εθνική οδό Ιωαννίνων – Άρτας, γερμανικές δυνάμεις κατοχής έστησαν αιφνιδιαστικό μπλόκο κοντά στο χωριό. Αφορμή στάθηκε ο θάνατος Γερμανών αξιωματικών ύστερα από συμπλοκή με αντάρτικες ομάδες στην ευρύτερη περιοχή. Όπως συνέβαινε σχεδόν πάντα τότε, τα αντίποινα στράφηκαν όχι εναντίον των ενόπλων, αλλά κατά αμάχων.
Οι Γερμανοί σταμάτησαν ένα ελληνικό επιβατικό όχημα που κατευθυνόταν προς τα Γιάννενα. Χωρίς καμία διαδικασία ή αιτιολόγηση, οι Ναζί διάλεξαν έξι από τους επιβάτες. Οι άνθρωποι αυτοί απομακρύνθηκαν από το όχημα και οδηγήθηκαν λίγα μέτρα πιο μακριά, όπου εκτελέστηκαν επί τόπου. Σύμφωνα με μαρτυρίες και μεταγενέστερες αναφορές, οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν πάνω στους τάφους Γερμανών στρατιωτών που είχαν σκοτωθεί νωρίτερα, σε μια πράξη ωμής εκδίκησης και συμβολικού εκφοβισμού. Το μήνυμα προς τον τοπικό πληθυσμό ήταν ξεκάθαρο: κάθε πράξη αντίστασης θα πληρωνόταν με αίμα αθώων.
Δυστυχώς, το έγκλημα της Καννέτας δεν εντάχθηκε ποτέ στον κατάλογο των γνωστών ολοκαυτωμάτων και μαζικών εκτελέσεων της Κατοχής, παρά τον ειδεχθή χαρακτήρα του. Δεν συνοδεύτηκε από επίσημες αναγνωρίσεις ούτε αποτέλεσε αντικείμενο συστηματικής ιστορικής έρευνας, με αποτέλεσμα να παραμείνει στα ψιλά γράμματα της ιστορίας.
Σήμερα, 82 χρόνια μετά, η υπόθεση αυτή μας θυμίζει ότι η περίοδος της Κατοχής δεν χαρακτηρίστηκε μόνο από τα μεγάλα, γνωστά εγκλήματα, αλλά και από δεκάδες «σιωπηλές» εκτελέσεις, θαμμένες στη μνήμη μικρών τόπων, όπως η Καννέτα. Εκεί όπου έξι ανώνυμοι και αθώοι επιβάτες ενός οχήματος έγιναν σύμβολα μιας βίας που δεν έλαβε ποτέ την τιμωρία που της άξιζε.