Ο Μένγκελε αποτελεί αντικείμενο μυστηρίου, φημών και συνωμοσίας εδώ και δεκαετίες
Απόρρητα αρχεία που αφορούν τον διαβόητο ναζί εγκληματία πολέμου Γιόζεφ Μένγκελε πρόκειται τελικά να δοθούν στη δημοσιότητα, όπως ανακοίνωσε η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών της Ελβετίας, χωρίς ωστόσο να διευκρινίσει πότε ακριβώς θα γίνει αυτό.
Ιστορικοί είχαν επανειλημμένα ζητήσει πρόσβαση στα απόρρητα αρχεία, όμως μέχρι σήμερα οι ελβετικές αρχές αρνούνταν να τα ανοίξουν. Δεν διευκρινίστηκε πότε ακριβώς θα δοθούν στη δημοσιότητα, επισημαίνει σε δημοσίευμά του το BBC.
Ο Μένγκελε, γνωστός ως «Άγγελος του Θανάτου», διέφυγε από την Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όμως επί χρόνια κυκλοφορούσαν φήμες ότι είχε παραμείνει για κάποιο διάστημα στην Ελβετία, παρά το γεγονός ότι εκκρεμούσε διεθνές ένταλμα σύλληψης σε βάρος του.
Ο Μένγκελε, γιατρός των SS, υπηρέτησε στο στρατόπεδο εξόντωσης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης του Άουσβιτς, όπου επέλεγε ποιοι κρατούμενοι θα οδηγούνταν στους θαλάμους αερίων. Υπολογίζεται ότι περίπου 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι σκοτώθηκαν στο Άουσβιτς, εκ των οποίων σχεδόν ένα εκατομμύριο ήταν Εβραίοι.
Γνωστός ως «Άγγελος του Θανάτου», ο Μένγκελε διεξήγαγε επίσης σαδιστικά ιατρικά πειράματα σε κρατούμενους, κυρίως παιδιά και δίδυμα, πριν τους στείλει στον θάνατο.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα, ο Μένγκελε άλλαξε ταυτότητα και κατάφερε να διαφύγει από την Ευρώπη. Χρησιμοποιώντας πλαστά στοιχεία, απέκτησε ταξιδιωτικά έγγραφα της Διεθνής Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού από το προξενείο της Ελβετίας στη Γένοβα και διέφυγε στη Νότια Αμερική.
Ποια είναι η σχέση του Μένγκελε με την Ελβετία;
Παρότι ήταν γνωστό εδώ και δεκαετίες ότι είχε επισκεφθεί τις ελβετικές Άλπεις το 1956 με τον γιο του Ρολφ, ιστορικοί υποψιάζονταν ότι επέστρεψε ξανά στην Ελβετία μετά το 1959, όταν είχε ήδη εκδοθεί διεθνές ένταλμα σύλληψης εις βάρος του.
Η Ελβετίδα ιστορικός Regula Bochsler, ερευνώντας τον πιθανό ρόλο της Ελβετίας ως χώρας διέλευσης ναζί φυγάδων, ανακάλυψε ότι οι αυστριακές μυστικές υπηρεσίες είχαν προειδοποιήσει τις ελβετικές αρχές το 1961 ότι ο Μένγκελε ενδέχεται να βρίσκεται στη χώρα με ψεύτικο όνομα.
Παράλληλα, η σύζυγός του είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη και είχε αιτηθεί μόνιμη άδεια παραμονής. Σύμφωνα με αστυνομικά αρχεία, το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση και οι αρχές είχαν καταγράψει τη σύζυγό του να οδηγεί μαζί με άγνωστο άνδρα, χωρίς ποτέ να αποδειχθεί αν επρόκειτο για τον ίδιο.
Όταν η ιστορικός ζήτησε πρόσβαση στα ομοσπονδιακά αρχεία το 2019, οι ελβετικές αρχές αρνήθηκαν, επικαλούμενες λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας της οικογένειας. Τα αρχεία είχαν σφραγιστεί έως το 2071.
Το ίδιο συνέβη και το 2025 με τον ιστορικό Βέτσταϊν, ο οποίος προσέφυγε στα δικαστήρια και συγκέντρωσε χρήματα μέσω δωρεών για τη νομική μάχη.
Τελικά, η Υπηρεσία Πληροφοριών ανακοίνωσε ότι θα επιτραπεί πρόσβαση στα αρχεία, αλλά «υπό όρους και προϋποθέσεις που δεν έχουν ακόμη καθοριστεί», προκαλώντας ανησυχίες ότι μεγάλο μέρος του υλικού θα παραμείνει λογοκριμένο.
Ορισμένοι ιστορικοί εκτιμούν ότι τα αρχεία ίσως περιλαμβάνουν αναφορές στη Μοσάντ, η οποία εκείνη την εποχή καταδίωκε φυγάδες ναζί σε όλο τον κόσμο.
Άλλοι υποστηρίζουν ότι η πολυετής μυστικότητα λέει περισσότερα για τη στάση της Ελβετίας απέναντι στο παρελθόν της παρά για τον ίδιο τον Μένγκελε. Η χώρα έχει δεχθεί κατά καιρούς κριτική για τη στάση της στον πόλεμο, καθώς απέκρουσε Εβραίους πρόσφυγες στα σύνορα και ελβετικές τράπεζες διαχειρίζονταν περιουσίες οικογενειών που εξοντώθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα.
Ο Μένγκελε δεν συνελήφθη ποτέ για τα εγκλήματά του. Πέθανε στη Βραζιλία το 1979, ενώ η ταφή του έγινε με ψεύτικο όνομα. Το 1992, εξετάσεις DNA επιβεβαίωσαν οριστικά την ταυτότητά του.
Παρά τα νέα στοιχεία, παραμένει ασαφές αν ο «Άγγελος του Θανάτου» βρέθηκε πράγματι μυστικά στην Ελβετία τη δεκαετία του 1960 ή αν πρόκειται για έναν ακόμη από τους πολυετείς μύθους και τις θεωρίες γύρω από τη ζωή του.
«Ίσως δεν θα φτάσουμε ποτέ στην πραγματική αλήθεια», λέει ο Βέτσταϊν. «Δεν θα μάθουμε ποτέ αν ήταν εδώ ή όχι… αλλά ίσως μπορέσουμε να έχουμε τουλάχιστον μια πιο ξεκάθαρη ιδέα».