Η Πελοπόννησος, το σκηνικό όπου γυρίστηκε η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν αντιμετωπίζει αυξανόμενες πιέσεις λόγω του τουρισμού και της ανάπτυξης, σημειώνει ο Guardian. Το περιβάλλον στην περιοχή γίνεται ολοένα και πιο εύθραυστο υπό την πίεση των επαναλαμβανόμενων πυρκαγιών και της ζήτησης για φυσικούς πόρους, ιδιαίτερα νερό.
Ο κόλπος της Boϊδοκοιλιάς, στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο, έχει μια παραλία σε σχήμα ημισελήνου που πλαισιώνεται από δύο ιστορικά ορόσημα: έναν μυκηναϊκό τάφο στη μία πλευρά και ένα μεσαιωνικό φρούριο στην άλλη. Την περασμένη άνοιξη, τα κρυστάλλινα νερά του έγιναν χολιγουντιανό σκηνικό για την Οδύσσεια , την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν με πρωταγωνιστές τους Ματ Ντέιμον και Ζεντάγια. Η περιοχή της Μεσσηνίας, με τα οθωμανικά κάστρα και τις άγριες ακτές της, επιλέχθηκε για να θυμίσει την επική φύση του μύθου.
Πίσω από την κινηματογραφική καρτ ποστάλ, ωστόσο, αυτή η γη περνάει μια βαθιά κρίση ταυτότητας. Η ταινία αναμένεται να προσελκύσει πρωτοφανή διεθνή προσοχή στη Μεσσηνία. Για πολλούς ντόπιους, η ανησυχία δεν ήταν η ίδια η παραγωγή, αλλά αυτό που θα ακολουθήσει: ένα νέο κύμα τουρισμού που θα ασκήσει νέες πιέσεις σε μια περιοχή που ήδη παλεύει με τη λειψυδρία, την περιβαλλοντική πίεση και την ραγδαία ανάπτυξη.
Τα τελευταία 30 χρόνια, η μέση θερμοκρασία στη Μεσσηνία έχει αυξηθεί κατά 1,5°C. Ο Κώστας Λαγουβάρδος, διευθυντής έρευνας στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, δήλωσε: «Ο συνδυασμός των καυτών καλοκαιριών και των χειμώνων χωρίς χιόνι μειώνει δραστικά την αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, εκθέτοντας την περιοχή σε χρόνια λειψυδρία ακριβώς κατά τους μήνες της αιχμής της τουριστικής εισροής».
Από το Κάστρο Ναβαρίνου η θέα εκτείνεται στην παραλία, τους κινούμενους αμμόλοφους και, πίσω τους, τη λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας. Προστατευόμενο από το δίκτυο Natura 2000, αυτό το εύθραυστο οικοσύστημα αποτελεί καταφύγιο για 17 τύπους οικοτόπων και σχεδόν 100 σπάνια ή απειλούμενα είδη. Η ισορροπία του βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης.
Σύμφωνα με το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα Coastal, η Μεσσηνία βασίζεται εξ ολοκλήρου στα υπόγεια ύδατα, τα οποία μειώνονται ολοένα και περισσότερο από τον τουρισμό και την άρδευση. Καθώς τα επίπεδα γλυκού νερού μειώνονται, η λιμνοθάλασσα έρχεται αντιμέτωπη με επικίνδυνα επίπεδα αλατότητας για σχεδόν το ένα τρίτο του έτους, ενώ τα λύματα, οι γεωργικές απορροές και τα κοντινά γήπεδα γκολφ τροφοδοτούν την άνθηση στα φύκια που πνίγουν την υδρόβια ζωή.
Πέρα από τη λιμνοθάλασσα βρίσκεται ο κόλπος Ναβαρίνο, όπου βρίσκεται η ιστορική πόλη της Πύλου, και, στην απέναντι όχθη, το Costa Navarino. Αυτό το εκτεταμένο δίκτυο πολυτελών θέρετρων και ιδιωτικών κατοικιών, που αναπτύχθηκε από την ελληνική τουριστική εταιρεία Temes, περιλαμβάνει τέσσερα γήπεδα γκολφ, μια ιδιωτική μαρίνα και αμέτρητες πισίνες. Ενώ το συγκρότημα έχει τοποθετήσει τη Μεσσηνία στον διεθνή χάρτη πολυτελών ταξιδιών, η μέγεθός του εγείρει ερωτήματα σε μια περιοχή που ήδη αντιμετωπίζει αυξανόμενες περιβαλλοντικές πιέσεις.
«Παρά το γεγονός ότι παρουσιάζεται ως μια οικολογική, πολυτελής τουριστική εγκατάσταση, δεν πιστεύω ότι είναι», δήλωσε ο Ιωάννης Σπιλάνης, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. «Η κατανάλωση νερού ενός τέτοιου μοντέλου είναι απλώς ασύμβατη με τους πόρους αυτής της περιοχής. Το πρότυπο είναι μια μονοκαλλιέργεια τουρισμού που εισβάλλει στην περιοχή, στερώντας από τις κοινότητες τη μοναδικότητά τους».
Η επενδυτική άνθηση εκτείνεται πολύ πέρα από τα θέρετρα. Οι διεθνείς αφίξεις στο αεροδρόμιο της Καλαμάτας έχουν υπερτριπλασιαστεί την τελευταία δεκαετία και ένας νέος αυτοκινητόδρομος έχει κατασκευαστεί μέσα από τους λόφους για να μειώσει τον χρόνο ταξιδιού προς την ακτή.
Η Γεωργία Βισβίκη, πρόεδρος του Συλλόγου Γυναικών Πύλου, δήλωσε: «Αυτές οι επενδύσεις φέρνουν θέσεις εργασίας, αλλά ασκούν επίσης αυξανόμενη πίεση στο περιβάλλον και την ταυτότητά μας. Δεν απορρίπτουμε τον τουρισμό. Θέλουμε ένα μοντέλο που να λειτουργεί με την τοπική κοινότητα, όχι εναντίον της. Η ταινία θα φέρει ακόμη περισσότερους επισκέπτες, αλλά η Μεσσηνία δεν είναι έτοιμη για αυτή την πίεση».
Στην ενδοχώρα, οι ελαιώνες δίνουν τη θέση τους στο χωριό Δεσίλλας στην πλαγιά του λόφου. Σε μια περιοχή που παλεύει με την ερήμωση, εθελοντές μετέτρεψαν έναν εγκαταλελειμμένο σιδηρόδρομο σε μονοπάτι πεζοπορίας και τον παλιό σταθμό του σε βιβλιοθήκη και κοινοτικό χώρο. Το έργο τους έχει γίνει σύμβολο ενός διαφορετικού μέλλοντος, εμπνέοντας ένα ευρύτερο κίνημα για ήπια κινητικότητα σε όλη την Πελοπόννησο.
«Η επανενεργοποίηση του σιδηροδρομικού δικτύου δεν απαιτεί νέες επενδύσεις, καθώς οι υποδομές υπάρχουν ήδη, ωστόσο θα παρείχε ζωτικές ζωτικές γραμμές ζωής για αυτά τα παρακμάζοντα χωριά της ενδοχώρας», λένε εκπρόσωποι του κοινωνικού συνεταιρισμού Ethos. «Θα επέτρεπε στους κατοίκους να επιστρέψουν στα οικογενειακά τους σπίτια και να μετακινούνται στην Καλαμάτα, δημιουργώντας βιώσιμες τοπικές θέσεις εργασίας. Τα φώτα της δημοσιότητας του Χόλιγουντ δεν προσφέρουν τίποτα μόνιμο στη Μεσσηνία. Είναι η αυθεντική ιστορία και το τοπίο αυτής της γης που δίνουν αξία στην ταινία, όχι το αντίστροφο».
Νοτιότερα, στον οικισμό Βουνάρια, η παραδοσιακή αγγειοπλαστική αναβιώνει σιγά σιγά, ενώ στο κοντινό Βασιλίτσι, μια οικογενειακή ταβέρνα έχει γίνει προπύργιο πολιτιστικής αντίστασης, διατηρώντας αρχαίους αργαλειούς και μεταδίδοντας τοπικές παραδόσεις στις νεότερες γενιές. Σε κοντινή απόσταση, η συλλογικότητα «Από Καρδιάς» παράγει βιολογικό ελαιόλαδο για πελάτες που έχουν αναπτύξει μια διαρκή σύνδεση με το τοπίο.
«Δεν νομίζω ότι ο τουρισμός είναι το απόλυτο κακό. Όλα εξαρτώνται από το μοντέλο που εφαρμόζεται», δήλωσε ο Άρης Χριστόπουλος, συνιδρυτής της συλλογικότητας. «Δεν θέλουμε μεγάλα έργα ή γιγάντια θέρετρα. Θέλουμε τουρισμό ανθρώπινης κλίμακας, συνδεδεμένο με την περιοχή και ικανό να αφήσει βαθιά ίχνη, όχι σημάδια».
Καθώς η« Οδύσσεια» κυκλοφόρησε στους κινηματογράφους, εκατομμύρια θεατές θα ανακαλύψουν τη Μεσσηνία για πρώτη φορά. Για τις τοπικές κοινότητες, ωστόσο, η πραγματική πρόκληση θα ξεκινήσει μετά τους τίτλους τέλους. Το Ντουμπρόβνικ, μετά το «Game of Thrones», και ο κόλπος Μάγια, μετά το «The Beach», έχουν ήδη δείξει πώς η παγκόσμια προβολή στις οθόνες μπορεί να μεταμορφώσει εύθραυστα μέρη με τρόπους που είναι δύσκολο να αντιστραφούν.
Η Μεσσηνία αντιμετωπίζει τώρα τη δική της επιλογή: ανάμεσα στις συνεχώς επεκτεινόμενες τουριστικές αναπτύξεις και στο πιο ήσυχο έργο εκείνων που ανοίγουν ξανά εγκαταλελειμμένους σταθμούς, αναβιώνουν παραδοσιακές τέχνες και υπερασπίζονται τους ελαιώνες. Για πολλούς ανθρώπους εδώ, η ελπίδα είναι ότι η ιστορία που θα αφήσει πίσω της το Χόλιγουντ δεν θα μετρηθεί με ουλές αλλά με ίχνη.