Το παιδομάζωμα (devsirme): Ο «φόρος του αίματος» της τουρκοκρατίας 

Πότε καθιερώθηκε το παιδομάζωμα, ποιους περιλάμβανε και ποιοι εξαιρούνταν από αυτό – Τιμωρίες, δωροδοκίες και συνέπειες της βάρβαρης αυτής πρακτικής – Πότε καταργήθηκε το devsirme- Πόσα ήταν τα «θύματά» του

Ένας από τους πλέον βάρβαρους «θεσμούς» της τουρκοκρατίας ήταν αναμφισβήτητα το παιδομάζωμα (τουρκ. devsirme). Επρόκειτο για τη βίαιη στρατολογία ανήλικων χριστιανοπαίδων, και τον εξισλαμισμό τους που αποτέλεσε τη μόνιμη πηγή αφαίμαξης του ελληνικού, και όχι μόνο, πληθυσμού. Χρησίμευε στη στελέχωση του τακτικού στρατού, αλλά και της οθωμανικής διοίκησης. Γινόταν δε, με βάση τα εκκλησιαστικά και κοινοτικά μητρώα.

Πότε ξεκίνησε το παιδομάζωμα;

Το παιδομάζωμα ήταν κεντρικά οργανωμένη και εμπνευσμένη διαδικασία. Εμπνευστής του ήταν ο Καρά Χαλίλ Πασάς, μεγάλος βεζίρης επί σουλτάνου Μουράτ Α’, ο οποίος ηγήθηκε της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, από το 1359 ως το 1389.

Η πιο πρώιμη αναφορά παιδομαζώματος σε ελληνική πηγή ανάγεται στο 1395. Τότε, στη Θεσσαλονίκη διατάχθηκε στρατολόγηση παιδιών από τον σουλτάνο Βαγιαζήτ Α’. Ίσως υπήρξαν και άλλες σποραδικές περιπτώσεις παιδομαζώματος, ωστόσο σύμφωνα και με τον αείμνηστο ιστορικό Απόστολο Βακαλόπουλο, το παιδομάζωμα Θεσμοθετήθηκε κατά τα χρόνια του σουλτάνου Μουράτ Α’, λίγο πριν το 1430.

Για ποιους λόγους έγινε το παιδομάζωμα; – Πώς «καλύφθηκε» η παραβίαση του ιερού μουσουλμανικού νόμου;

Ο βασικός λόγος για το παιδομάζωμα ήταν ότι καθώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία επεκτεινόταν, μεγάλωναν και οι ανάγκες για την επάνδρωση του στρατού της. Οι Μουσουλμάνοι που μπορούσαν να στρατευθούν περιορίζονταν και έγινε επιτακτική η ανάγκη για τη στρατολόγηση νέων αγοριών από τις περιοχές που καταλαμβάνονταν. Ήδη, οι Σελτζούκοι Τούρκοι χρησιμοποιούσαν μεγάλο μέρος των αιχμαλώτων τους για τη συγκρότηση στρατιωτικών τμημάτων, τα οποία έδειχναν τυφλή υποταγή και πίστη στον σουλτάνο. Όσο διαρκούσαν οι κατακτήσεις, ο ιερός νόμος «κάλυπτε» το παιδομάζωμα, καθώς το 1/5 της πολεμικής λείας, στην οποία περιλαμβάνονταν και οι μη Μωαμεθανοί αιχμάλωτοι περιέρχεται στην απόλυτη δικαιοδοσία του ιμάμη και κατ’ επέκταση, του σουλτάνου. Η «νόμιμη» αυτή πηγή στρατολόγησης δούλων, όπως αναφέρθηκε άρχισε να εξαντλείται.

Όταν το 1430 θεσμοθετήθηκε το devsirme, ήταν ουσιαστικά αντίθετο προς τις αρχές του ιερού νόμου, καθώς δεν επρόκειτο για αξιοποίηση αιχμαλώτων πολέμου. Δικαιολογήθηκε πάντως αρχικά, με τη θεωρητική διατήρηση της «καταστάσεως πολέμου» και μετά την οριστική κατάκτηση και κατά συνέπεια και της ισχύος του σουλτανικού διατάγματος αποκτήσεως αιχμαλώτων από τους κόλπους των αλλόθρησκων υπόδουλων πληθυσμών, ειδικότερα των Ορθόδοξων Χριστιανών που θεωρήθηκαν ότι προέβαλαν σθεναρή αντίσταση στους Οθωμανούς.

Οι Εβραίοι και οι Αρμένιοι εξαιρέθηκαν από την υποχρεωτική στρατολογία. Έτσι, κατά την πρώτη περίοδο της τουρκοκρατίας, η βίαιη στρατολογία των παιδιών των Χριστιανών που πήρε τη μορφή «δεκάτης αίματος» περιορίστηκε μόνο στα Βαλκάνια και όταν πλέον είχε θεσμοθετηθεί, στα τέλη του 15ου αιώνα επεκτάθηκε στη Μικρά Ασία. Αντίθετα με τους άλλους εξισλαμισμούς, το παιδομάζωμα δεν απέβλεπε σε προσηλυτιστικούς σκοπούς, αλλά εξυπηρετούσε τις ανάγκες της υποστήριξης των Οθωμανών με αξιόμαχες και απόλυτα πειθαρχημένες στρατιωτικές δυνάμεις.

Η διενέργεια της «στρατολογίας» – Κάθε πότε γινόταν;

Σταδιακά, οι «δούλοι» αυτοί, λόγω των ικανοτήτων τους, εκτός από τον Στρατό ανέλαβαν θέσεις και στη διοίκηση της Αυτοκρατορίας αποκλείοντας έτσι τους Μωαμεθανούς, που δεν είχαν τις ικανότητές τους.

Κάθε πότε όμως γινόταν παιδομάζωμα; Οι πληροφορίες είναι ασαφείς. Στα χρόνια του Μωάμεθ Β’ γινόταν κάθε 5 χρόνια. Έπειτα, κάθε τέσσερα, τρία ή και πιο συχνά, ανάλογα με τις ανάγκες της Αυτοκρατορίας. Υπήρχαν περιοχές που απαλλάσσονταν από τον βαρύ αυτό «φόρο αίματος», όπως τα Ιωάννινα (1430), ωστόσο πιθανότατα το προνόμιο αυτό καταργήθηκε μετά την επανάσταση του Διονύσιου του Φιλόσοφου το 1611, ο Γαλατάς (1η Ιουλίου 1453), η Ρόδος (1522) κ.ά.

Επίσης απαλλάσσονταν οι ορφανοί, οι έγγαμοι και τα μοναχοπαίδια. Το γεγονός ότι οι έγγαμοι απαλλάσσονταν οδήγησε πολλούς Χριστιανούς γονείς να παντρεύουν τα παιδιά τους σε πολύ μικρή ηλικία.

Η στρατολογία των νέων ήταν πολύ σημαντικό γεγονός για την Αυτοκρατορία. Οι σουλτανικές διαταγές ήταν σαφείς και αυστηρές. Σύμφωνα με ένα φιρμάνι προς τις οθωμανικές Αρχές της Ρούμελης, στις 29 Μαρτίου 1601, «οι νέοι των απίστων» έπρεπε να είναι «καλλίμορφοι (να είναι δηλαδή ωραίοι), αρτιμελείς και προς πόλεμον κατάλληλοι». Οποιαδήποτε απροθυμία ή αντίσταση των γονιών να παραδώσουν τα παιδιά τους σήμαινε την άμεση εκτέλεσή τους: «… όταν τις (κάποιος) εκ των απίστων γονέων ή άλλος τι αντιστή (αντισταθεί) εις την παράδοσιν του γενιτσάρου υιού του, θ’ απαγχονίζεται ευθύς εις το κατώφλιον της θύρας του, του αίματος του θεωρουμένου άνευ αξίας». Τα Χριστιανόπουλα ηλικίας 15-20 ετών, τα οποία στρατολογούνταν προορίζονταν για το σώμα των γενίτσαρων.

Δεν έμεναν όμως σ’ αυτούς οι Οθωμανοί.

Στρατολογούσαν και μικρότερα ηλικιακά παιδιά, 6-10 ετών, τα οποία μετά από αυστηρή επιλογή και πολυετή εκπαίδευση καταλάμβαναν θέσεις της αυλικής ή της διοικητικής ιεραρχίας. Όσα εξισλαμισμένα Χριστιανόπουλα προορίζονταν για στρατιωτική υπηρεσία ονομάζονταν ατζέμ ογλάν (Acemi Oglan). Στέλνονταν αρχικά για να εργαστούν, σε τιμαριούχους της Μικράς Ασίας, οι οποίοι έδιναν ένα συμβολικό ποσό στον αξιωματούχο που τα συνόδευε.

Οι τιμαριούχοι ανάγκαζαν τα παιδιά να κάνουν σκληρές εργασίες, τους μυούσαν στα ήθη και τα έθιμά τους και τους μάθαιναν την τουρκική γλώσσα. Ο ίδιος αξιωματούχος που παρέδωσε τον νέο στον τιμαριούχο ερχόταν περίπου δύο χρόνια αργότερα για να δει την πρόοδό του. Αν έκρινε ότι ήταν άξιος, μεταφερόταν στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί οι νεαροί, ανάλογα με τις επιδόσεις τους, κατατάσσονταν σε διάφορα ειδικά αυτοκρατορικά σώματα «δούλων» (ocak) της Κωνσταντινούπολης. Οι ικανότεροι από αυτούς κατέληγαν στο επίλεκτο σώμα των γενιτσάρων.

Μια συγκλονιστική μαρτυρία Αυστριακού διπλωμάτη

Άκρως ενδιαφέροντα είναι όσα γράφει για την «πορεία» των χριστιανοπαίδων, μετά το παιδομάζωμα, ο ακόλουθος της Αυστριακής Πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη, στα τέλη του 16^ου αιώνα, βαρόνος von Mitrovitz: «Οι εν λόγω γενίτσαροι είναι, κατά το πλείστον, πρόσωπα εξανδραποδισθέντα ή τέκνα χριστιανών χωρικών ζώντων υπό την τουρκικήν προστασίαν. Εκατοντάδες τινές των τελευταίων τούτων συναθροίζονται έκαστον τρίτον έτος μετά των αρρένων τέκνων των, ηλικίας οκτώ, εννέα ή δέκα ετών. Επί τόπου που υπάρχουν ιατροί κρίνοντες την πνευματικήν ικανότηταν εκάστου παιδίου ατομικώς εκ της προσωπικής του εντυπώσεως και ορίζοντες δι’ οποίαν μέλλουσαν απασχόλησιν είναι προτιμότερον να ετοιμασθεί».

Στη συνέχεια, ο von Mitrovitz αναφέρεται στη διαδικασία με την οποία κάποιος εντασσόταν στους γενίτσαρους. Αφού εκπαιδεύονταν σκληρά ακολουθούσαν τους παλιούς γενίτσαρους, τους οποίους υπηρετούσαν τόσο σε καιρό ειρήνης, όσο και σε περιόδους πολέμου. Σταδιακά γίνονταν εφάμιλλοι ή και καλύτεροί τους. Και καταλήγει ο von Mitrovitz, ότι τελικά οι γενίτσαροι που προέρχονταν από εξισλαμισμένους Χριστιανούς γίνονταν οι ικανότεροι όλων: «Εκ τούτων προέρχονται ανδριότατοι και αγριότατοι πολεμισταί τους οποίους κατέχουν οι Τούρκοι και επ’ αυτών ο Τούρκος αυτοκράτωρ θέτει τη μέγιστην εμπιστοσύνην».

Η πρόοδος των μικρών Χριστιανών που εξισλαμίζονταν ενόχλησε τους Μωαμεθανούς, που εμφάνιζαν πολλές φορές τα παιδιά τους ως Χριστιανόπουλα, για να πετύχουν τη στρατολόγηση τους! Από την άλλη πλευρά όμως, για τους Χριστιανούς το παιδομάζωμα ήταν βαρύτατο πλήγμα, πηγή διαρκούς αιμορραγίας και δυστυχίας. Ελάχιστες ήταν οι περιπτώσεις γονέων, που εξουθενωμένοι από τις καταπιέσεις και την αθλιότητα παρέδιδαν αγόγγυστα τα παιδιά τους, με την ελπίδα ότι θα ζήσουν καλύτερα και πιο άνετα.

Κάποιοι γενίτσαροι… δεν ξέχασαν

Συνήθως τα παιδιά που γίνονταν γενίτσαροι καταλάμβαναν υψηλές διοικητικές θέσεις στη διοικητική ιεραρχία και αφομοιώνονταν πλήρως από την οθωμανική πολιτική. Υπήρχαν όμως και εξαιρέσεις. Ο Ιανός Λάσκαρις αναφέρει (1491), ότι ανάμεσα στους γενίτσαρους της Κωνσταντινούπολης υπήρχαν και πολλοί που διατηρούσαν ισχυρή την ανάμνηση της προέλευσής τους και ευνοούσαν τους πρώην ομοθρήσκούς τους. Όπως γράφει μάλιστα, ο Hersec, γαμπρός του σουλτάνου Βαγιαζήτ Β’, του εξομολογήθηκε ότι ήταν κρυπτοχριστιανός.

Επιφανής αγάς των γενιτσάρων που συνόδευσε τον σουλτάνο στο Μοναστήρι, στα σημερινά Σκόπια, έστειλε στη Χιμάρα ανθρώπους του, για να φέρουν τη μητέρα του να τη δει! Ο γενίτσαρος Μουχαμέτη Παπαδάτος από την Άρτα, διέφυγε στο εξωτερικό και το 1587, σε ηλικία 28 ετών, βαπτίστηκε Χριστιανός στο Τίμπιγκεν της σημερινής Γερμανίας. Υπήρχαν τέλος κάποιοι πολύ τολμηροί, που υποστήριξαν απροκάλυπτα σταυροφορία των κρατών της Δύσης εναντίον των Οθωμανών!

Απελπισμένοι κάποιοι Χριστιανοί ζητούσαν βοήθεια από δυτικούς ηγεμόνες. Χαρακτηριστική είναι η επιστολή Χριστιανών της Δυτικής Μικράς Ασίας προς τον μεγάλο μάγιστρο των ιπποτών της Ρόδου (1456), να τους βοηθήσει. Βέβαια, το «σμαραγδένιο νησί» έπεσε και αυτό στα χέρια των Οθωμανών το 1522. Το 1581, οι Χιμαριώτες, γνωστοί για το επαναστατικό τους πνεύμα, έστειλαν επιστολή στον πάπα Γρηγόριο ΙΓ’ και του ζητούσαν την επέμβαση των χριστιανικών δυνάμεων για να σωθούν τα «παιδιά της Ελλάδας…»

Όλα τα δεινά των Ελλήνων σε μια επιστολή Βενετού διπλωμάτη προς τον δόγη της πατρίδας του (1579)

Στις 5 Απριλίου 1579, ο εκπρόσωπος του δόγη της Βενετίας στην Κωνσταντινούπολη, σε επιστολή του προς τον ανώτατο άρχοντα της Γαληνοτάτης γράφει ότι οι Χριστιανοί υπήκοοι της Ελλάδας κλήθηκαν σε 25 μέρες να πληρώσουν το χαράτσι, την αγγαρεία που λέγεται αβαρίτ, για τον εξοπλισμό των γαλερών, να δώσουν τα παιδιά τους για να γίνουν «αζαμογλάνια» και τέλος, να δώσουν αδιακρίτως κατοικία και τροφή στους σπαχήδες (τιμαριούχους Τούρκους ιππείς πολεμιστές), που συναθροίζονταν για τον πόλεμο κατά της Περσίας, αλλά και να δώσουν και τα τελευταία υπάρχοντά τους στους σπαχήδες πληρώνοντάς τους ακόμα και με το αίμα τους!

Το τέλος του παιδομαζώματος

Σταδιακά, ο θεσμός της βίαιης στρατολογίας Χριστιανών άρχισε να παρακμάζει. Παρουσιάστηκαν οι γνωστές παθογένειες των Οθωμανών (π.χ. δωροδοκία αξιωματούχων από εύπορους Χριστιανούς για να μην στρατολογηθούν τα παιδιά τους), οι Μωαμεθανοί καταλάμβαναν σιγά σιγά υψηλές στρατιωτικές και διοικητικές θέσεις, ο αριθμός των δούλων της Πύλης μειώθηκε και το σώμα των γενίτσαρων εκφυλίστηκε βαθμιαία και γύρω στο 1640 το παιδομάζωμα τερματίστηκε.

Υπάρχουν βέβαια σποραδικές περιπτώσεις διενέργειας παιδομαζώματος και τα επόμενα χρόνια. Η τελευταία αναφορά σε σχετική προσπάθεια έγινε το 1705, όταν οι Οθωμανοί επιχείρησαν να στρατολογήσουν Χριστιανόπουλα στη Νάουσα Ημαθίας. Οι Ναουσαίοι ξεσηκώθηκαν και με επικεφαλής τον αρματολό Ζήση Καραδήμο οργάνωσαν ανταρσία. Η ανταρσία καταπνίγηκε, όμως η προσπάθεια των Οθωμανών να στρατολογήσουν νέους πιθανότατα απέτυχε και αποτέλεσε τον επίλογο μιας δραματικής περιόδου για τους χριστιανούς.

Η φθορά του ελληνικού στοιχείου από το παιδομάζωμα

Η βάρβαρη πρακτική του παιδομαζώματος συνέβαλε σημαντικά στη φθορά του ελληνικού στοιχείου. Πολλοί άτυχοι γονείς, για να σωθούν τα παιδιά τους εξισλαμίστηκαν ή προσποιήθηκαν ότι εξισλαμίζονται. Άλλοι κατέφυγαν σε δυσπρόσιτες ορεινές περιοχές και όταν κατοικούσαν κοντά σε κτήσεις χριστιανικών κρατών κατέφευγαν σε αυτές, έξω από τα όρια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το παιδομάζωμα, μαζί με όλα τα παραπάνω, προκάλεσε δημογραφική και οικονομική αλλοίωση των ελληνικών χωρών.

Πόσα ήταν τα «θύματα» του παιδομαζώματος;

Ο όρος «παιδομάζωμα» συναντάται για πρώτη φορά σε έντυπο το 1675, στο βιβλίο «Ιστορίαι παλαιαί … της περιφήμου πόλεως Αθήνης» του ιερέα Γεωργίου Κονταρή από τα Σέρβια. Χρησιμοποιείται επίσης (ως «παιδιομάζωμα») το 1677 από τον Νεκτάριο Ιεροσολύμων τον Κρήτα.

Είναι δύσκολο να υπολογιστεί με ακρίβεια ο αριθμός των Χριστιανών που έπεσαν θύματα του παιδομαζώματος, κυρίως λόγω της αναξιοπιστίας των πηγών και τις σποραδικές αναφορές στον «φόρο του αίματος». Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος υπολογίζει ότι εξισλαμίστηκαν περίπου ένα εκατομμύριο παιδιά Χριστιανών. Ο αριθμός αυτός όμως είναι υπερβολικός.

Ο Αυστριακός ιστορικός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας von Hammer υπολογίζει σε 500.000 τα «θύματα» του παιδομαζώματος. Αν συνυπολογίσουμε και όσα αναφέρει τουρκική πηγή, ότι ως το τέλος του 16^ου αιώνα 200.000 παιδιά Χριστιανών ήταν θύματα του παιδομαζώματος, χωρίς να υπολογίζονται οι αιχμάλωτοι πολέμου, φαίνεται ότι ο von Hammer είχε δίκιο και περίπου 500.000 παιδιά Χριστιανών εξισλαμίστηκαν σε πολύ μικρή ηλικία και δεν ξαναείδαν ποτέ τις οικογένειές τους.

Πηγή