Οι ραγδαίες εξελίξεις στην παγκόσμια πολιτική σκηνή έχουν δημιουργήσει τριγμούς στο εσωτερικό της Ε.Ε. αναφορικά με την εξωτερική πολιτική
Εδώ και σχεδόν ένα μήνα έχει έρθει στο προσκήνιο ένας μεγάλος καβγάς για το ποιος είναι αρμόδιος να ορίσει την εξωτερική πολιτική της Ε.Ε. και ποιος τελικά μιλά εξ ονόματος της Ευρώπης στο διπλωματικό επίπεδο.
Ο πρώην επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Ζοζέπ Μπορέλ έδωσε συνέντευξη στο περιοδικό Politico, η οποία δημοσιεύεται σήμερα. Σε αυτή τα βάζει ανοιχτά με την Κομισιόν. Θεωρεί ότι η Κομισιόν υπό την πρόεδρο της, Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν έχει επεκτείνει τον ρόλο της σε θέματα άμυνας και διπλωματίας πέραν αυτών που έχουν συμφωνηθεί στις ευρωπαϊκές συνθήκες και έχει δημιουργήσει σύγχυση αναφορικά με το ποιος εκπροσωπεί την Ευρώπη στην παγκόσμια πολιτική σκηνή.
Ο Μπορέλ δήλωσε ότι οι ρόλοι της Κομισιόν και της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης —του διπλωματικού βραχίονα της ΕΕ, στον οποίο ήταν επικεφαλής από το 2019 έως τα τέλη του 2024- αλληλεπικαλύπτονται όλο και περισσότερο και έχουν δημιουργήσει «μεγάλη αναστάτωση» στον μηχανισμό εξωτερικής πολιτικής της Ένωσης. «Η Κομισιόν δεν μιλά εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Κομισιόν εκπροσωπεί μόνο την ίδια την Κομισιόν», δήλωσε ο Μπορέλ.
Νυν και πρώην αξιωματούχοι των Βρυξελλών έχουν εκφράσει ιδιωτικά τα προβλήματα τους με το γεγονός ότι η Κομισιόν Επιτροπή έχει επεκτείνει σταθερά τη διπλωματική της παρουσία. Ωστόσο ο Ζοζέπ Μπορέλ είναι ο πρώτος πρώην Ύπατος Εκπρόσωπος που υποστηρίζει τόσο άμεσα και δημόσια ότι η Κομισιόν, ο θεματοφύλακας των ευρωπαϊκών Συνθηκών, έχει στην πραγματικότητα υπερβεί τα όρια που ορίζει το δίκαιο της ΕΕ.
Στο παρελθόν ο Μπορέλ όπως και η νυν επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης, Κάγια Κάλλας, έχει συγκρουστεί με την Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν. Η προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς το Ισραήλ συνεχίζει να εξοργίζει τον Μπορέλ. Ανέφερε το παράδειγμα της Επιτρόπου για τη Μεσόγειο, Ντουμπράβκα Σούιτσα, η οποία την περασμένη εβδομάδα συναντήθηκε με Ισραηλινούς αξιωματούχους, λίγες μόνο ημέρες αφότου ο υπουργός Εξωτερικών Γκίντεον Σαάρ διέκοψε τις σχέσεις με την Κάλας, εξαιτίας αναφορών ότι η τελευταία είχε συγκρίνει τη μεταχείριση των Παλαιστινίων από το Ισραήλ με τη Νότια Αφρική της εποχής του απαρτχάιντ.
Αυτό, όπως είπε ο Μπορέλ, δείχνει ότι η Επιτροπή υπερβαίνει τα όρια και πατάει στα «χωράφια» της ράφια πόδια της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης. «Με ποια εξουσία πηγαίνει ένας επίτροπος στο Ισραήλ για να δηλώσει ότι η ΕΕ και το Ισραήλ αγαπιούνται και επαινεί τον ρόλο του Ισραήλ στην ειρήνη και τη σταθερότητα, όταν ταυτόχρονα η ύπατος εκπρόσωπος της ΕΕ για την εξωτερική πολιτική έχει αποκλειστεί από το Ισραήλ;» είπε ο Μπορέλ.
Αναφέρθηκε στη Συνθήκη της ΕΕ, η οποία ορίζει ότι η Επιτροπή «εξασφαλίζει την εξωτερική εκπροσώπηση της Ένωσης», αλλά «με εξαίρεση την κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας».
Για τον Μπορέλ, υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ της εξωτερικής διάστασης των πολιτικών της ΕΕ, για την οποία είναι αρμόδια η Επιτροπή, και της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, η οποία βρίσκεται στα χέρια των κρατών – μελών. «Σίγουρα η Επιτροπή έχει πολιτικές που έχουν εξωτερική διάσταση. Αλλά αυτό είναι ένα πράγμα, και άλλο πράγμα είναι να προσποιούμαστε ότι καθορίζουμε και ορίζουμε τη θέση της Ένωσης στον πόλεμο κατά του Ιράν, ή στη σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστίνης και σε άλλες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή. Αυτό δεν είναι εξωτερικές σχέσεις. Αυτό είναι εξωτερική πολιτική… αν θέλετε να καθορίσετε μια κοινή θέση εξωτερικής πολιτικής, τότε απευθυνθείτε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο», όπου τα κράτη μέλη έχουν αρμοδιότητα σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, τόνισε ο Μπορέλ.
«Καρφιά» Μπορέλ και για την Άμυνα
Το ίδιο πρόβλημα εντοπίζει ο Μπορέλ και στην αμυντική πολιτική της Ευρώπης. «Εάν ήμουν σήμερα ο Ύπατος Εκπρόσωπος και βρισκόμουν σε ένα τραπέζι όπου κάποιος έλεγε: “Θα δημιουργήσω την Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση”, τότε θα ένιωθα λίγο άβολα», δήλωσε.
Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, κατά την άποψή του Μπορέλ, η Επιτροπή υπερβαίνει επίσης τον ρόλο της στον τομέα της άμυνας, ο οποίος, όπως και οι εξωτερικές υποθέσεις, αποτελεί αρμοδιότητα των κρατών μελών.
Το 2024, η Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν διόρισε τον πρώτο στην ιστορία επίτροπο Αμυνας, τον πρώην πρωθυπουργό της Λιθουανίας Άντριους Κουμπίλιους. Στην επιστολή της του ανέθεσε την αποστολή να δημιουργήσει μια Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση. Αυτό αποτελεί μια ακόμη απόδειξη ότι η Επιτροπή «έχει σαφώς διευρύνει τη βούλησή της να είναι η αρμόδια αρχή για την εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας», δήλωσε ο Μπορέλ.
Θεωρητικά, ο Κουμπίλιους είναι «απλώς επίτροπος για την αμυντική βιομηχανία», κάτι που συνάδει με τις αρμοδιότητες της Επιτροπής σε τομείς όπως η ρύθμιση της αγοράς. Όμως «προφανώς δεν ισχύει αυτό», είπε ο Μπορέλ και έφερε ως επιχείρημα την αποστολή του Κουμπίλιους να δημιουργήσει μια Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση. «Αυτό είναι το καθήκον που αναθέτει η Συνθήκη στον Ύπατο Εκπρόσωπο», ανέφερε, επισημαίνοντας τις ομοιότητες μεταξύ μιας Ευρωπαϊκής Αμυντικής Ένωσης και της Κοινής Πολιτικής Ασφάλειας και Άμυνας, του υφιστάμενου πλαισίου της ΕΕ για την άμυνα και τη διαχείριση κρίσεων. «Αν αρχίσεις να χτίζεις αυτό το θεσμικό πλαίσιο, η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη», είπε ο Μπορέλ, που υποστήριξε ότι το σύστημα «πρέπει να αποσαφηνιστεί».
Το σωστό είναι ότι «η αμυντική πολιτική είναι μια διακυβερνητική πολιτική. Διότι αυτή είναι η πραγματικότητα. Η Επιτροπή δεν μπορεί να προσποιείται ότι είναι ένα σκιώδες Πεντάγωνο».
«Τρίζει» η καρέκλα της Κάγια Κάλλας
Πριν από περίπου τρεις εβδομάδες δημοσίευμα των Financial Times αναδείκνυε τις υπόγειες κόντρες στις Βρυξέλλες και το γεγονός ότι τα κράτη – μέλη έχουν βάλει στο στόχαστρο την υπατη εκπρόσωπο Κάγια Κάλλας και την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (EEAS)και εξετάζουν τον περιορισμό του ρόλου της.
Η Γαλλία και η Γερμανία συζητούν προτάσεις για μια ριζική αναδιάρθρωση της 15ετούς διπλωματικής υπηρεσίας της ΕΕ, με στόχο τη βελτίωση της ανταπόκρισης του μπλοκ σε γεωπολιτικές κρίσεις, σύμφωνα με το δημοσίευμα.
Αρκετές χώρες υποστηρίζουν ιδιωτικά ότι υπάρχει υπερβολική επικάλυψη και ανεπαρκής συντονισμός ανάμεσα στην EEAS, τα εθνικά υπουργεία Εξωτερικών και τις υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Συμβουλίου.
Οι ανησυχίες αυτές έχουν ενταθεί λόγω του ότι η Κάλας εκφράζει κατά καιρούς δημόσιες θέσεις για θέματα όπως οι σχέσεις ΕΕ–Κίνας, πριν υπάρξει πλήρης έγκριση από τα κράτη-μέλη.
Ταυτόχρονα παρουσιάστηκε και ένα δεύτερο μέτωπο που άνοιξε με αφορμή την Ουκρανία. Στη Σύνοδο Κορυφής του Ιουνίου, το περιοδικό Politico, αποκάλυψε ότι ο Γάλλος πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν και ο Γερμανός καγκελάριος, Φρίντριχ Μερτς τα έψαλαν στον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα επειδή επιχείρησε ανεπίσημα να ανοίξει δίαυλο επικοινωνίας με τον Ρώσο πρόεδρο, Βλαντίμιρ Πούτιν. Η Σύνοδος μοιράστηκε στα δύο ανάμεσα σε αυτούς που τα έβαλαν με τον Αντόνιο Κόστα και στους αρχηγούς κρατών που υποστήριξαν την πρωτοβουλία του.