Περιγραφή της μεγαλύτερης, ως τότε, μάχης μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων στη Μικρά Ασία και του ελληνικού θριάμβου – Μαρτυρίες πρωταγωνιστών της μεγάλης νίκης
Μία από τις μεγαλύτερες νίκες του Ελληνικού Στρατού στη Μικρά Ασία ήταν αυτή στο Εσκί Σεχίρ, στις 8 Ιουλίου 1921.
Η κατάληψη της Κιουτάχειας (4 Ιουλίου 1921)
Από τα τέλη Ιουνίου 1921 άρχισε η διεξαγωγή των πολεμικών επιχειρήσεων με βάση το σχέδιο που είχε καταρτιστεί και αποσταλεί στις Μονάδες από τις 4/6/1921. Σύμφωνα με αυτό, ο Ελληνικός Στρατός είχε χωριστεί σε δύο τμήματα: τον νότιο τομέα αποτελούσαν τα Α’ και Β’ Σώματα Στρατού. Η κύρια προσπάθειά τους, με αφετηρία το Ουσάκ ήταν να καταλάβουν τους στόχους που είχαν τεθεί από πριν: Αφιόν Καραχισάρ, Κιουτάχεια και Εσκί Σεχίρ. Στον βόρειο τομέα, το Γ’ Σώμα Στρατού, με αφετηρία την Προύσα, θα κατευθυνόταν προς την Κιουτάχεια και το Εσκί Σεχίρ. Το Αφιόν Καραχισάρ (το Ακροηνόν των Βυζαντινών που μετονομάστηκε σε Νικόπολη από τον Λέοντα Γ’ τον Ίσαυρο, μετά τη νίκη του επί των Αράβων) καταλήφθηκε στις 30 Ιουνίου από τον Ελληνικό Στρατό (IV Μεραρχία).
Έλληνες στρατιώτες παρελαύνουν στο Εσκί Σεχίρ
Την 1η Ιουλίου οι Τούρκοι αντεπιτέθηκαν καταλαμβάνοντας θέσεις κοντά στην πόλη. Όμως, τα ξημερώματα της 2ας Ιουλίου 1921, οι ελληνικές δυνάμεις αντεπιτέθηκαν και το πρωί οι Τούρκοι υποχρεώθηκαν σε υποχώρηση. Οι απώλειές τους ήταν σημαντικές: 300 νεκροί και 163 αιχμάλωτοι. Η IV Μεραρχία είχε 22 νεκρούς και 90 τραυματίες. Ένας από αυτούς, ο Λοχαγός Διονύσιος Νικολόπουλος απεβίωσε στο χειρουργείο τις επόμενες ημέρες. Για απόκρουση πιθανής νέας τουρκικής επίθεσης η IV Μεραρχία διατάχθηκε να παραμείνει γύρω από το Αφιόν Καραχισάρ.
Η ελληνική προέλαση θορύβησε τον Κεμάλ, ο οποίος έφτασε σιδηροδρομικώς από την Άγκυρα στην Κιουτάχεια όπου βρισκόταν ο Ισμέτ πασάς (ο μετέπειτα Ισμέτ Ινονού), επικεφαλής των τουρκικών δυνάμεων (2 Ιουλίου). Ο Κεμάλ διέταξε τον Ισμέτ για άμεση σύμπτυξη στα ανατολικά και το Εσκί Σεχίρ. Ελιγμός υπερκέρασης που έγινε από το Α’ Σώμα Στρατού την ίδια μέρα επιβεβαίωσε τους φόβους του Κεμάλ, ότι ο Ελληνικός Στρατός σκόπευε να περικυκλώσει τους Τούρκους και να αιχμαλωτίσει πολλούς από αυτούς. Στις 2 και 3 Ιουλίου δόθηκαν σκληρές μάχες μεταξύ των αντιπάλων. Όμως υπακούοντας στον Κεμάλ, ο Ισμέτ διέταξε εγκατάλειψη της πόλης και σύμπτυξη προς το Εσκί Σεχίρ. Η Κιουτάχεια καταλήφθηκε στις 4 Ιουλίου 1921. Είχε τότε 40.000 κατοίκους. 10.000 από αυτούς ήταν Έλληνες, ενώ υπήρχαν και μερικοί Αρμένιοι. Ο Ελληνικός Στρατός περιορίστηκε σε αφοπλισμό του τουρκικού πληθυσμού, χωρίς να σημειωθούν έκτροπα. Γράφει σχετικά ο Χαράλαμπος Τριανταφυλλίδης:
‘Ελληνες στρατιώτες στο Εσκί Σεχίρ
“Οι κάτοικοι Έλληνες και Αρμένιοι μας υποδέχονται με δάκρυα εις τους οφθαλμούς, προθυμοποιούμενοι να μας παράσχωσιν τας ευκολίας των, ενώ οι Τούρκοι φοβούμενοι μη κακοποιηθώσει είναι κεκλεισμένοι εις τας οικίας των. Έχουν δίκιο οι άνθρωποι, διότι κρίνουν τα πράγματα από τους εαυτούς των.”
Ο M. Ll. Smith γράφει: “Οι Έλληνες ζητωκραύγαζαν για τη μεγάλη νίκη. Ο Ξενοφών Στρατηγός, εκτιμώντας τις τουρκικές απώλειες στο ένα τρίτο της συνολικής δύναμης του τουρκικού στρατού καυχήθηκε για «το τέλος του κεμαλικού στρατού και για τον προσεχή εκμηδενισμό του». Αλλά, καθώς είχε αναγνωρίσει ο Κεμάλ όταν διέταξε την υποχώρηση, όσο πιο μακριά παρασύρονταν οι ελληνικές δυνάμεις από τις βάσεις τους τόσο πιο δύσκολη θα ήταν η απόπειρά τους να εξοντώσουν τον τουρκικό στρατό”.
Η μάχη του Εσκί Σεχίρ (8 Ιουλίου 1921)
Το Εσκί Σεχίρ είναι το αρχαίο Δορύλαιο. Αποτελεί σημαντικό στρατηγικό και συγκοινωνιακό κόμβο. Από εκεί περνούσε η σιδηροδρομική γραμμή που ένωνε την Κωνσταντινούπολη με τη Βαγδάτη και επιπλέον ήταν σημαντική βάση ανεφοδιασμού των κεμαλικών δυνάμεων. Ο Ελληνικός Στρατός είχε προσπαθήσει άλλες δύο φορές να καταλάβει το Εσκί Σεχίρ, τον Δεκέμβριο του 1920 και τον Μάρτιο του 1921, αλλά απέτυχε.
Στις 7 Ιουλίου 1921 ξεκίνησαν οι σκληρές μάχες. Η Χ Μεραρχία προχώρησε προς το Σουλτανέ, νότια του ποταμού Πουρσάκ-Σου (παραπόταμου του Σαγγάριου), στις νότιες όχθες του οποίου βρίσκεται το Εσκί-Σεχίρ, συνάντησε όμως σφοδρή αντίσταση. Την ίδια μέρα η Ι Ελληνική Μεραρχία έδωσε σημαντική ενίσχυση στα μαχόμενα τμήματα. Τη νύχτα της 7ης προς 8η Ιουλίου οι μάχες διακόπηκαν σε πολλά σημεία.
Το πρωί της 8ης Ιουλίου, η Ι Μεραρχία που κατευθυνόταν από το Εσκί Σεχίρ προς το Καλικλή έλαβε την εντολή να αλλάξει πορεία και να στραφεί προς το Δερβέντ και να πλευροκοπήσει τις τουρκικές δυνάμεις που είχαν παραταχθεί απέναντι στη Χ Μεραρχία. Οι Τούρκοι στις 8 Ιουλίου ξεκίνησαν σφοδρές επιθέσεις σε ευρεία κλίμακα. Δέκα Μεραρχίες Πεζικού και μία Μεραρχία Ιππικού θα έκαναν επίθεση εναντίον των Ελλήνων που είχαν περικυκλώσει το Εσκί Σεχίρ. Το σχέδιο είχε εκπονήσει ο ίδιος ο Κεμάλ που επισκέφθηκε τον Ισμέτ στις 6/7. Η πρώτη τουρκική επίθεση έληξε το απόγευμα της 8ης Ιουλίου, αφού αποκρούστηκε από το Α’ Σώμα Στρατού. Οι Τούρκοι υποχώρησαν άτακτα, αφήνοντας πίσω τους πολλούς νεκρούς, τραυματίες και αιχμαλώτους. Η VII Μεραρχία που βρισκόταν βόρεια του Εσκί Σεχίρ, διατάχθηκε, γύρω στη 1 μ.μ. να κατευθυνθεί προς το Μποζ Νταγ, όπου πλησίαζαν τουρκικές δυνάμεις. Στις βόρειες παρυφές του Εσκί Σεχίρ έγινε σκληρή μάχη με ελληνική επικράτηση. Σκληρή μάχη δόθηκε και στον τομέα της Χ Μεραρχίας, με μια ακόμα ελληνική νίκη.
Η μάχη του Εσκί Σεχίρ
Καταλυτική σημασία είχε η κατάληψη του λόφου Τακταλή Μπαμπά, όπου ήταν χτισμένο το αρχαίο Δορύλαιο. Η επίθεση που ξεκίνησαν οι ΙΧ και VII Μεραρχίες στις 2.30 μ.μ. ολοκληρώθηκε τρεις ώρες αργότερα, κατά τον πρίγκιπα Ανδρέα, στις 8 μ.μ. Ας δούμε τι γράφει:
“Περί την 20ην ώραν, του εχθρού ανατραπέντος κατελήφθη το Τακταλή Μπαμπά, εκ του ύψους δε των προς νότον του Αλπανός λόφων παρέστημεν εις το χαρμόσυνον θέαμα της υποχωρήσεως ολοκλήρου του τουρκικού στρατού. Εκ των λόφων τούτων η θέα εκτείνεται μακράν επί του Εσκί Σεχίρ πεδιάδος, την πεδιάδα δε ταύτην διέσχιζον μακρές φάλαγγες βαίνουσαι εκ δυσμών προς ανατολάς και εγείρουσι μεγάλα νέφη κονιορτού. Η απόστασις αφ’ ημών δεν ήτο μεγάλη, περί τα 6-7.000 μέτρα, δεινώς δε ελυπήθην δια την έλλειψιν βαρέων τινων πυροβόλων, όπως ενοχλήσω κατά τι την άνετον ταύτην υποχώρησιν του εχθρικού στρατού”.
Οι Τούρκοι υποχωρώντας, δεν έχασαν τη συνοχή και το ηθικό τους, αλλά έκαναν για δεύτερη φορά το ίδιο λάθος που είχαν κάνει και στην αρχή της μάχης του Εσκί Σεχίρ. Πίστεψαν ότι ο Ελληνικός Στρατός θα ήταν εξαντλημένος και με πολλά κενά. Έτσι επανήλθαν και αντεπιτέθηκαν με σφοδρότητα. Η προσπάθειά τους απέτυχε, χάρη στην παρουσία της Ταξιαρχίας Ιππικού, υπό τον Συνταγματάρχη Νικολαΐδη και της συμπτωματικής παρουσίας της ΧΙΙ Μεραρχίας.
Το βράδυ, ο Ελληνικός Στρατός διανυκτέρευσε στο πεδίο της μάχης. Κοντά σε μια πηγή εγκαταστάθηκε το χειρουργείο. Περίπου 300 τραυματίες μεταφέρθηκαν με αραμπάδες εκεί. Κατά τη μαρτυρία του Βασιλόπαιδος Ανδρέα, ο Αρχίατρος Μπραβάκος έσωσε τη ζωή πολλών ανθρώπων. Η πολεμική λεία των Ελλήνων ήταν πολύ σημαντική (πυροβόλα, όπλα κ.λπ.).
Η νίκη των Ελλήνων στο Εσκί Σεχίρ θεωρείται ως μια από τις μεγαλύτερες της μικρασιατικής εκστρατείας. Επιτεύχθηκε απέναντι σε πολύ περισσότερους αντιπάλους και στηρίχτηκε κυρίως στην ικανότητα ορισμένων αξιωματικών (Πολυμενάκος, Φράγκου κ.ά.).
Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος παρασημοφορεί εύζωνες στο Εσκί Σεχίρ το 1921
Οι ελληνικές απώλειες από τις 25 Ιουνίου ως τις 12 Ιουλίου ήταν: 1.491 νεκροί, 75 από τους οποίους ήταν αξιωματικοί, 6.472 τραυματίες (208 αξιωματικοί) και 110 αγνοούμενοι. Οι Τούρκοι είχαν πολύ βαρύτερες απώλειες σε νεκρούς και τραυματίες το 50% των δυνάμεων των Μεραρχιών τους (στο Εσκί Σεχίρ συνελήφθησαν 4.000 Τούρκοι αιχμάλωτοι). Στην Κιουτάχεια και το Εσκί Σεχίρ όμως χάθηκαν ανεπανάληπτες ευκαιρίες που θα έδιναν άλλη τροπή στη μικρασιατική εκστρατεία. Η έγκαιρη σύμπτυξη των Τούρκων τους προφύλαξε από περικύκλωση στην Κιουτάχεια. Αλλά και η μη συστηματική καταδίωξή τους μετά τη μάχη του Εσκί Σεχίρ στέρησε από τους Έλληνες τη μοναδική ευκαιρία να προκαλέσουν ανεπανόρθωτες απώλειες στον εχθρό.
Όσοι είναι αντίθετοι με αυτή την άποψη παραθέτουν τα επιχειρήματα της κόπωσης των ελληνικών δυνάμεων και της έλλειψης διαταγών από τη Στρατιά Μικράς Ασίας που βρισκόταν στην Κιουτάχεια και άργησε να πληροφορηθεί την τελική έκβαση των μαχών.
Ο Λοχαγός Κλεάνθης Μπουλαλάς κάνει ειδική μνεία στον Μέραρχο Φράγκου, ο οποίος είχε αποταχθεί λόγω των φρονημάτων του, αλλά επανήλθε στο στράτευμα. Το 1921 ήταν 57 ετών και είχε αναλάβει τη Διοίκηση της Ι Μεραρχίας. Το 5ο ΣΠ δεχόταν τουρκικά πυρά και ήταν θορυβημένο από τη θέα του προελαύνοντος εχθρού και την ανωτερότητα του πυροβολικού του.
Ο Αθανάσιος Φράγκου
«Ο Φράγκου έφιππος φώναξε στους πρηνηδόν ευρισκόμενους στρατιώτες: ‘Μη μου στρογγυλοκάθεστε, σηκωθείτε όλοι επάνω, εφ’ όπλου λόγχη, θα πάτε όλοι εμπρός… Ακολουθήστε με!’ Και διέταξε τους σαλπιγκτές να σημάνουν το γνώριμο, από τη μάχη του Λαχανά (1913), σάλπισμα “Προχωρείτε-προχωρείτε”. Ο ηρωικός μέραρχος καλπάζει εμπρός απτόητος από τας εχθρικάς σφαίρας και οβίδας, οι στρατιώται φιλοτιμούνται και ολόκληρος η γραμμή ξεχύνεται κατά της τουρκικής 5ηςκ μεραρχίας. Η γνωστή διάτορος πολεμική ιαχή “Αέρα” και η κραυγή “Απάνω τους” αντηχούν… Ποιος μπορούσε να καθυστερήσει ή να λιποψυχήσει;…Ο μέραρχος εβρέθη στην κεφαλή της σφήνας με τον 10ο λόχο του λοχαγού Ε. Ραπτάκη. Τότε τον παρακάλεσα να σταματήσει μέχρι να μεταβώ οπίσω και προωθήσω τα δύο άκρα του 5ου ΣΠ… Ο διοικητής της Ι ΜΠ θα πάρει έκτοτε το προσωνύμιο “Ντελή Φράγκου” (τρελός Φράγκου) από τους Τούρκους και ήτο το φόβητρό τους! Οι Έλληνες δεν τον τίμησαν ούτε με απλήν εύφημον μνεία».
Από έφεδρο ανθυπολοχαγό της VII ΜΠ πληροφορούμαστε την κατάσταση στην περιοχή βόρεια του Εσκί Σεχίρ: «Την 6ην και 7ην Ιουλίου μας πληροφόρησαν ότι εχθρός υποχωρεί βορείως Εσκί Σεχίρ τραπέντος εις φυγήν και οχυρουμένου εις υψώματα. Την 8ην Ιουλίου εχθρός ανασυνταχθείς βομβαρδίζει Εσκή Σεχήρ επιχειρήσας ανακατάληψίν του. Μεραρχία μας και δη 22ον ΣΠ απέκρουσε Κεμαλικές δυνάμεις, τρέψας αυτάς εις άτακτον φυγήν εις τα όρη. Σύνταγμά μας διετάχθη εξακολούθηση καταδίωξιν, κατελάβαμεν οχυράς θέσεις και εκυριεύσαμεν δύο πυροβόλα Σκόντα, δύο πολυβόλα Μαξίμ και άπειρον πολεμικόν υλικόν. Εχθρός εγκατέλειψε ως και τους λέβητας ακόμη πλήρης συσσιτίου και ετράπη προς Άγκυραν.»
Τέλος, το Γενικό Επιτελείο Στρατού στην περιγραφή της μάχης του Εσκί Σεχίρ κλείνει την αναφορά ως εξής:
«Η αναμέτρηση της 8ης Ιουλίου 1921 υπήρξε η σπουδαιότερη μέχρι τότε μάχη στo Μικρασιατικό Θέατρο Επιχειρήσεων, καθώς έλαβε χώρα σε ανοιχτό πεδίο με τη συμμετοχή του συνόλου των δυνάμεων των δύο αντιπάλων.
Αναντίλεκτα συνιστά μία μεγάλη τακτική νίκη των ελληνικών δυνάμεων με σημαντικά οφέλη. Η εδαφική συνέχεια της διάταξης της Στρατιάς Μικράς Ασίας αποκαταστάθηκε, ενώ η κατάληψη των σιδηροδρομικών κόμβων Αφιόν Καραχισάρ, Κιουτάχειας και Εσκί Σεχίρ εξασφάλισε τον ανεφοδιασμό των ελληνικών στρατευμάτων.
Παρά ταύτα η πολυπόθητη στρατηγική νίκη δεν επιτεύχθηκε. Ο Τουρκικός Στρατός δεν συνετρίβη. Έχοντας διαφύγει τον ελληνικό κλοιό, αποσύρθηκε στον Σαγγάριο, όπου σύντομα θα αντιμετώπιζε και πάλι τις ελληνικές δυνάμεις. Νέοι αγώνες και θυσίες ανέμεναν τους μαχητές της Στρατιάς Μικράς Ασίας…».
Ο Ελληνικός στρατός στο Εσκί Σεχίρ
ΑΡΧΕΙΟ ΓΕΣ