Οι αρχές που προτείνουν σήμερα οι πολεοδόμοι για μια πόλη βιώσιμη για τις επόμενες γενιές, δεν αφορούν ένα μακρινό μέλλον. Εφαρμόζονται ήδη, σε διαφορετικό βαθμό, σε δεκάδες πόλεις του κόσμου και μπορούν να εφαρμοστούν στην Αθήνα, σε έναν χρόνο που είναι πολύ πιο κοντά μας από ό,τι πιθανώς φανταζόμαστε
Η Αθήνα είναι μία από τις πιο πυκνοδομημένες πρωτεύουσες της Ευρώπης. Χτίστηκε κυρίως τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, που ονομάστηκαν και δεκαετίες της αντιπαροχής, σε μια εποχή που οι προτεραιότητες ήταν διαφορετικές: Περισσότερες κατοικίες, περισσότερο τσιμέντο, περισσότερα αυτοκίνητα. Σήμερα όμως οι πόλεις καλούνται να αντιμετωπίσουν μια εντελώς διαφορετική πρόκληση. Οι ολοένα συχνότεροι καύσωνες, η λειψυδρία, η ατμοσφαιρική ρύπανση και η ανάγκη για καλύτερη ποιότητα ζωής αλλάζουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται ο αστικός χώρος.
Αν μια νέα συνοικία της Αθήνας σχεδιαζόταν σήμερα από το μηδέν, δύσκολα θα θύμιζε τις γειτονιές που δημιουργήθηκαν τον περασμένο αιώνα. Οι διεθνείς οργανισμοί, από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας μέχρι τον ΟΟΣΑ, αλλά και μεγάλα παραδείγματα πόλεων όπως η Σιγκαπούρη, το Παρίσι, η Κοπεγχάγη και το Μιλάνο, συγκλίνουν πλέον σε ένα κοινό μοντέλο: Περισσότερο πράσινο, μικρότερες αποστάσεις, λιγότερη εξάρτηση από το αυτοκίνητο και κτίρια που λειτουργούν ως μέρος του φυσικού περιβάλλοντος και όχι απέναντί του.
#1 Το πράσινο ως βασική υποδομή
Η μεγαλύτερη διαφορά δεν θα ήταν τα κτίρια αλλά οι ελεύθεροι χώροι.
Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, οι χώροι πρασίνου δεν αποτελούν πλέον αισθητική επιλογή αλλά κρίσιμη υποδομή δημόσιας υγείας. Οι μελέτες δείχνουν ότι το πράσινο μειώνει τη θερμοκρασία στις πόλεις, περιορίζει την ατμοσφαιρική ρύπανση, συμβάλλει στην ψυχική υγεία και μειώνει τη θνησιμότητα κατά τη διάρκεια ακραίων θερμικών επεισοδίων.
Έτσι, σε μια νέα αθηναϊκή συνοικία δεν θα υπήρχαν απλώς μερικά πάρκα, αλλά ένα συνεχές δίκτυο πρασίνου με δενδροφυτευμένους δρόμους, πράσινους διάδρομους που θα συνέδεαν τις πλατείες μεταξύ τους, μικρά πάρκα σε κάθε γειτονιά, πράσινες αυλές σχολείων και φυτεύσεις που θα λειτουργούσαν ως φυσικά «κλιματιστικά» κατά τους καύσωνες.
#2 Συνοικία των 15 λεπτών
Το δεύτερο χαρακτηριστικό μιας σύγχρονης αθηναϊκής συνοικίας που θα δημιουργούνταν από το μηδέν, θα ήταν αυτό που ονομάζεται διεθνώς «πόλη των 15 λεπτών». Πρόκειται για μια ιδέα που ξεκίνησε από τον πολεοδόμο Carlos Moreno και πλέον εφαρμόζεται ή δοκιμάζεται σε δεκάδες πόλεις του κόσμου που έχουν στρέψει τον προσανατολισμό τους προς το βιώσιμο μέλλον.
Η βασική αρχή της «πόλης των 15 λεπτών» είναι απλή: Κάθε κάτοικος πρέπει να μπορεί μέσα σε ένα τέταρτο της ώρας με τα πόδια ή με ποδήλατο να φτάνει στο σχολείο, στο φαρμακείο, στο σούπερ μάρκετ, στο πάρκο, στις δημόσιες υπηρεσίες και στις συγκοινωνίες.
Το Παρίσι αποτελεί ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα εφαρμογής του κανόνα αυτού, ενώ ανάλογες πολιτικές εφαρμόζονται στο Μιλάνο, τη Μελβούρνη, την Πόρτλαντ, τη Σιγκαπούρη και την Κοπεγχάγη. Στην Ελλάδα, στοιχεία αυτής της φιλοσοφίας ενσωματώνονται στον σχεδιασμό της νέας αστικής ανάπτυξης στο Ελληνικό, όπου προβλέπεται η συνύπαρξη κατοικίας, εργασίας, εμπορίου, εκπαίδευσης, αναψυχής και εκτεταμένων χώρων πρασίνου σε αποστάσεις που ευνοούν τη μετακίνηση με τα πόδια ή το ποδήλατο.
Σύμφωνα με πρόσφατες διεθνείς μελέτες, οι πόλεις που πλησιάζουν περισσότερο αυτό το μοντέλο εμφανίζουν χαμηλότερες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στις μεταφορές και μεγαλύτερη χρήση των μέσων ήπιας μετακίνησης.
#3 Νέα κτίρια ως… κατακόρυφα πάρκα
Το τρίτο στοιχείο θα αφορούσε τα ίδια τα κτίρια. Τα τελευταία χρόνια, η λεγόμενη βιοφιλική αρχιτεκτονική επιχειρεί να φέρει τη φύση μέσα στον αστικό ιστό. Αντί οι ουρανοξύστες να είναι γυάλινοι όγκοι, μετατρέπονται σε κάθετα οικοσυστήματα.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Bosco Verticale στο Μιλάνο, οι δύο πολυκατοικίες που φιλοξενούν περίπου 800 δέντρα και περισσότερους από 20.000 θάμνους και φυτά στα μπαλκόνια τους. Η βλάστηση μειώνει την υπερθέρμανση των όψεων, περιορίζει τις ανάγκες ψύξης και δημιουργεί καταφύγιο για πουλιά και έντομα. Το μοντέλο αυτό έχει πλέον αντιγραφεί σε δεκάδες χώρες.
Ακόμη πιο συστηματικά κινείται η Σιγκαπούρη. Εκεί η κρατική πολεοδομική πολιτική προωθεί εδώ και χρόνια την ενσωμάτωση φυτεύσεων στις στέγες, στις προσόψεις και στους κοινόχρηστους χώρους των κτιρίων, με στόχο η πόλη να λειτουργεί ως ένα ενιαίο οικοσύστημα.
#4 Το αυτοκίνητο δεν θα είχε τον πρώτο λόγο
Αντί για φαρδιές λεωφόρους, μια σύγχρονη συνοικία της Αθήνας που θα σχεδιαζόταν από το μηδέν, θα είχε στο επίκεντρο τον πολίτη που κινείται πεζός.
Οι δρόμοι θα είχαν περιορισμένη κυκλοφορία, ποδηλατόδρομους, φαρδιά πεζοδρόμια και σκιά από δέντρα. Η στάθμευση θα μεταφερόταν κυρίως σε υπόγειους ή περιφερειακούς χώρους, ώστε ο δημόσιος χώρος να αποδοθεί στους κατοίκους.
Η εμπειρία ευρωπαϊκών πόλεων δείχνει ότι όταν μειώνεται ο χώρος που καταλαμβάνουν τα αυτοκίνητα, αυξάνεται η χρήση του δημόσιου χώρου, ενισχύεται η τοπική αγορά και βελτιώνεται η ποιότητα ζωής.
#5 Ανακύκλωση νερού και ενέργειας
Πολύ σημαντική κατεύθυνση μιας σύγχρονης αθηναϊκής συνοικίας, θα έπρεπε να είναι και η διαφορετική -σε σύγκριση με τη διαδεδομένη ως σήμερα πρακτική – σχέση με τους φυσικούς πόρους.
Τα όμβρια νερά δεν θα χάνονταν στους αγωγούς αλλά θα συλλέγονται για άρδευση, ενώ τα περισσότερα κτίρια θα διαθέτουν φωτοβολταϊκά, φυσικό αερισμό, πράσινες στέγες και υλικά υψηλής ανακλαστικότητας για να περιορίζεται η υπερθέρμανση.
Οι αρχές που προτείνουν σήμερα οι πολεοδόμοι για μια πόλη βιώσιμη για τις επόμενες γενιές, δεν αφορούν ένα μακρινό μέλλον. Εφαρμόζονται ήδη, σε διαφορετικό βαθμό, σε δεκάδες πόλεις του κόσμου και μπορούν να εφαρμοστούν στην Αθήνα, σε έναν χρόνο που είναι πολύ πιο κοντά μας από ό,τι πιθανώς φανταζόμαστε.
Το ζητούμενο άλλωστε δεν είναι μόνο να χτιστεί εξολοκλήρου μια «νέα Αθήνα», αλλά και να μεταμορφωθούν σταδιακά οι υπάρχουσες γειτονιές ώστε να γίνουν πιο δροσερές, πιο πράσινες και πιο ανθρώπινες. Και αυτό, σύμφωνα με τους ειδικούς, δεν αποτελεί πλέον πολεοδομική πολυτέλεια, αλλά αναγκαία προσαρμογή για τις πόλεις του 21ου αιώνα.