Ένα εντυπωσιακό κινηματογραφικό υπερθέαμα που μετατρέπει το ομηρικό έπος σε ένα βαθιά ανθρώπινο ψυχογράφημα, όπου προορισμός δεν είναι η Ιθάκη, αλλά η εξιλέωση
Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν δεν είναι μια κλασική μεταφορά του ομηρικού έπους ούτε μια ταινία που επιχειρεί να αναπαραστήσει με ιστορική ακρίβεια την Αρχαία Ελλάδα. Αντίθετα, ο Βρετανός δημιουργός χτίζει έναν κόσμο σχεδόν διαχρονικό, όπου διαφορετικές αισθητικές επιρροές συνυπάρχουν σε ένα σύμπαν που μοιάζει περισσότερο μυθικό παρά ελληνικό. Τα σκηνικά, τα κοστούμια και η συνολική εικαστική ταυτότητα απομακρύνονται από ό,τι έχουμε συνδέσει με τον μυκηναϊκό πολιτισμό, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα που εντυπωσιάζει οπτικά, αλλά δύσκολα παραπέμπει στην Ελλάδα του Ομήρου. Για κάποιους αυτή η επιλογή αποτελεί δημιουργική ελευθερία· για άλλους, αφαιρεί ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτισμικής ταυτότητας του έργου.
Ο Νόλαν δίνει μία προσωπική ερμηνεία, μία στοχαστική κατάβαση στον νου ενός ανθρώπου που η Ιστορία θυμάται ως ήρωα, ενώ ο ίδιος θυμάται τον εαυτό του ως τον άνθρωπο που άνοιξε τις πύλες της Τροίας και καταδίκασε χιλιάδες ζωές.
Ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας στην ταινία «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν / Πηγή: AP
Το πρώτο πράγμα που καθηλώνει είναι το ίδιο το μέγεθος της ταινίας. Ο Νόλαν κινηματογραφεί με τη βεβαιότητα ενός δημιουργού που γνωρίζει απόλυτα τη δύναμη της εικόνας. Οι μάχες, τα τοπία, οι θεϊκές παρεμβάσεις και οι σκηνές δράσης αποκτούν σχεδόν μυθικές διαστάσεις, χωρίς ποτέ να καταλήγουν σε άδειο εντυπωσιασμό. Πρόκειται για ένα αυθεντικό κινηματογραφικό υπερθέαμα, όπου η σκηνοθετική ακρίβεια και τα τεχνικά επιτεύγματα υπηρετούν την αφήγηση και όχι το αντίστροφο. Κι όμως, πίσω από αυτή τη μεγαλοπρέπεια, ο Νόλαν αφηγείται μία ιστορία σχεδόν σιωπηλή. Γιατί η δική του «Οδύσσεια» δεν αφορά την επιστροφή ενός βασιλιά στην πατρίδα του, αλλά τον αγώνα ενός ανθρώπου που προσπαθεί να επιστρέψει στον εαυτό του.
Ο Οδυσσέας εδώ δεν είναι ο γοητευτικός πολυμήχανος ήρωας που θαυμάζουμε για την ευστροφία και την πονηριά του. Είναι ένας άνδρας εξαντλημένος από τις αποφάσεις του, στοιχειωμένος από τις σκιές εκείνων που άφησε πίσω του. Ο Δούρειος Ίππος, το μεγαλύτερο ίσως στρατηγικό τέχνασμα στην ιστορία της λογοτεχνίας, παύει να είναι θρίαμβος. Μετατρέπεται σε πληγή. Η ιδιοφυΐα του δεν τον δοξάζει αλλά τον καταδικάζει. Η εφευρετικότητα που οδήγησε στην άλωση της Τροίας γίνεται το φορτίο που κουβαλά σε κάθε βήμα του ταξιδιού του. Ο Νόλαν μοιάζει να λέει ότι οι πραγματικά μεγάλες νίκες αφήνουν πίσω τους ακόμη μεγαλύτερες ενοχές.
Ο Ματ Ντέιμον ως «Οδυσσέας» στην ταινία «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν / Πηγή: AP
Έτσι, η Ιθάκη παύει να είναι ο τελικός προορισμός. Είναι απλώς ένας τόπος. Ο πραγματικός προορισμός βρίσκεται αλλού. Βρίσκεται στη συμφιλίωση με τους νεκρούς. Βρίσκεται στην ανάγκη του Οδυσσέα να αποδώσει τιμή στους συντρόφους που χάθηκαν εξαιτίας των δικών του επιλογών. Η περιπλάνηση γίνεται πορεία εξιλέωσης και η επιστροφή αποκτά αξία μόνο όταν προηγηθεί η κάθαρση. Είναι ίσως η πιο ριζοσπαστική και συνάμα η πιο γοητευτική ιδέα της ταινίας.
Ολόκληρη αυτή η ανάγνωση στηρίζεται πάνω σε έναν Οδυσσέα που περισσότερο θυμίζει τραγικό ήρωα του Ευρυπίδη παρά τον μυθικό «trickster» κατακτητή του Ομήρου. Κι εδώ βρίσκεται ταυτόχρονα η μεγαλύτερη αρετή αλλά και η μεγαλύτερη απώλεια της ταινίας. Γιατί, στην προσπάθειά του να αποδομήσει τον μύθο, ο Νόλαν αφήνει σχεδόν στην άκρη εκείνο που έκανε τον Οδυσσέα μοναδικό μέσα στους αιώνες: την αστείρευτη εφευρετικότητά του. Δεν είναι τυχαίο ότι από την ταινία απουσιάζει ουσιαστικά η κορυφαία στιγμή της πολυμήχανης σκέψης του, το τέχνασμα του «Κανένας» απέναντι στον Πολύφημο. Η σκηνή που επί τρεις χιλιάδες χρόνια συνοψίζει την ιδιοφυΐα του Οδυσσέα παραχωρεί τη θέση της σε μια διαφορετική ανάγνωση, όπου ο ήρωας μοιάζει σαν να τον «πηγαίνουν τα γεγονότα» παρά να δημιουργεί ο ίδιος τις καταστάσεις και να είναι πάντα ένα βήμα μπροστά.
Ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας στην ταινία «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν / Πηγή: AP
Ακόμη και όταν βγαίνει τελευταίος από τη σπηλιά, επιβεβαιώνοντας ότι ο αληθινός ηγέτης εγκαταλείπει τελευταίος το πεδίο για να σωθούν πρώτα οι άνδρες του, η εικόνα αυτή διαρρηγνύεται από μια πράξη που μοιάζει να πηγάζει από αλαζονεία και όχι από ευφυΐα (δεν κάνω spoiler). Εκεί όπου ο Όμηρος υψώνει έναν ήρωα που νικά με τον νου, ο Νόλαν προτιμά να δείξει έναν άνθρωπο που αδυνατεί να ξεφύγει από τις αδυναμίες του. Δεν είναι απαραίτητα λανθασμένη επιλογή. Είναι όμως μια οπτική που αλλάζει ριζικά το ποιος είναι ο Οδυσσέας.
Η άλωση της Τροίας στην ταινία «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν / Πηγή: AP
Στον πυρήνα της ταινίας δεσπόζει και ένας ακόμη μεγάλος ομηρικός άξονας: ο νόμος της φιλοξενίας. Ο Ξένιος Δίας δεν λειτουργεί απλώς ως μυθολογική αναφορά, αλλά ως η αόρατη ηθική δύναμη που διέπει ολόκληρο τον κόσμο της ταινίας. Όσοι παραβιάζουν τον ιερό αυτόν νόμο οδηγούνται αναπόφευκτα στη νέμεση. Η ύβρις απέναντι στον ξένο δεν είναι μια απλή ανθρώπινη αστοχία· είναι προσβολή απέναντι στην ίδια τη θεϊκή τάξη, και ο Νόλαν επιμένει να το υπενθυμίζει σχεδόν σε κάθε σταθμό της αφήγησής του.
Ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας στην ταινία «Οδύσσεια», σε σκηνοθεσία του Κρίστοφερ Νόλαν / Πηγή: AP
Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν δεν ζητά να θαυμάσουμε τον Οδυσσέα. Ζητά να τον καταλάβουμε. Να τον δούμε όχι ως τον άνθρωπο που εξαπάτησε έναν Κύκλωπα ή κατέκτησε μια πόλη, αλλά ως εκείνον που έζησε το υπόλοιπο της ζωής του κουβαλώντας τις συνέπειες αυτών των πράξεων. Είναι μια ταινία που αντικαθιστά τον ηρωισμό με την ενοχή, τη δόξα με τη μνήμη και την περιπέτεια με την αυτογνωσία. Και ίσως εκεί να βρίσκεται η μεγαλύτερη δύναμή της. Αλλά και η μεγαλύτερη απώλειά της. Γιατί στο τέλος δεν βγαίνεις από την αίθουσα έχοντας γοητευτεί από τον πολυμήχανο Οδυσσέα του Ομήρου. Βγαίνεις έχοντας συμπονέσει έναν άνθρωπο που νίκησε τους πάντες, αλλά δεν κατάφερε ποτέ να νικήσει τον ίδιο του τον εαυτό.