Η σκηνή ενός εγκλήματος αποτελεί το σημαντικότερο «βιβλίο» που καλείται να διαβάσει ένας εγκληματολόγος.
Γράφει η Χαρμπέα Ιωάννα, Εγκληματολόγος
Κάθε αντικείμενο, κάθε ίχνος, κάθε μεταβολή του χώρου και κάθε λεπτομέρεια μπορεί να αποκαλύψει πληροφορίες για τη δυναμική της εγκληματικής πράξης. Ανάμεσα στα πλέον καθοριστικά στοιχεία βρίσκεται η θέση στην οποία εντοπίζεται το σώμα του θύματος.
Η πρώτη εικόνα που αντικρίζει ο ερευνητής δεν είναι ποτέ μια απλή φωτογραφία ενός τραγικού γεγονότος. Είναι ένα σύνολο πληροφοριών που απαιτούν επιστημονική ερμηνεία, ψυχραιμία και μεθοδικότητα. Η θέση του σώματος μπορεί να προσφέρει ενδείξεις για τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε η επίθεση, για το αν το θύμα μετακινήθηκε μετά τον θάνατο, για το αν ο δράστης παρέμεινε στη σκηνή ή ακόμη και για το αν επιχείρησε να παραπλανήσει τις διωκτικές αρχές.
Στη σύγχρονη εγκληματολογία γίνεται σαφής διάκριση ανάμεσα στη φυσική θέση του σώματος, στη σκηνοθέτηση της σκηνής (staging) και στην τοποθέτηση του σώματος (posing).
Η φυσική θέση είναι εκείνη που προκύπτει ως άμεσο αποτέλεσμα της εγκληματικής πράξης και των φυσικών μηχανισμών που ακολουθούν. Αντίθετα, το staging αφορά την εσκεμμένη αλλοίωση της σκηνής από τον δράστη, με στόχο να αποκρύψει στοιχεία, να αποπροσανατολίσει τις αρχές ή να δημιουργήσει μια ψευδή εικόνα για το τι συνέβη. Το posing, από την άλλη, αναφέρεται στη σκόπιμη τοποθέτηση του σώματος σε συγκεκριμένη στάση, η οποία ενδέχεται να εξυπηρετεί προσωπικούς, ψυχολογικούς ή συμβολικούς λόγους για τον δράστη.
Οι περιπτώσεις αυτές, ωστόσο, είναι ιδιαίτερα σπάνιες. Η διεθνής εγκληματολογική βιβλιογραφία επισημαίνει ότι δεν πρέπει να αποδίδεται συμβολικό νόημα σε κάθε ασυνήθιστη θέση ενός θύματος. Η υπερερμηνεία αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους κατά τη διερεύνηση ανθρωποκτονιών.
Κατά καιρούς έχουν καταγραφεί υποθέσεις στις οποίες τα θύματα βρέθηκαν με σταυρωμένα χέρια, σε γονατιστή θέση, με τα μάτια καλυμμένα, χωρίς ρουχισμό ή σε στάσεις που προκαλούν έντονο προβληματισμό. Οι εικόνες αυτές συχνά δημιουργούν την εντύπωση ότι πρόκειται για έναν «κώδικα» που αφήνει πίσω του ο δράστης. Στην πραγματικότητα, όμως, η επιστήμη δεν αναγνωρίζει καθολικές ερμηνείες για καμία συγκεκριμένη στάση σώματος.
Για παράδειγμα, η εμβρυακή στάση έχει κατά καιρούς αποδοθεί, κυρίως στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο, σε έννοιες όπως η ευαλωτότητα ή η επιστροφή στην αρχή της ζωής. Ωστόσο, στην πραγματική εγκληματολογική πρακτική δεν θεωρείται από μόνη της στοιχείο με συγκεκριμένο συμβολισμό. Μπορεί να αποτελεί αποτέλεσμα της μεταφοράς του σώματος, της μορφολογίας του χώρου, της επίδρασης της βαρύτητας ή μιας σκόπιμης τοποθέτησης, χωρίς όμως να μπορεί να εξαχθεί ασφαλές συμπέρασμα χωρίς την αξιολόγηση όλων των υπολοίπων ευρημάτων.
Αντίστοιχα, η γύμνια του θύματος δεν αποτελεί αυτόματα ένδειξη σεξουαλικού εγκλήματος. Σε αρκετές υποθέσεις έχει συνδεθεί με προσπάθεια εξαφάνισης αποδεικτικών στοιχείων, με μεταφορά του σώματος ή με σκηνοθέτηση της σκηνής, ενώ σε άλλες δεν είχε καμία ιδιαίτερη σημασία για την εγκληματική πράξη.
Ο εγκληματολόγος δεν αναζητά μυστικιστικά μηνύματα ούτε συμβολισμούς βασισμένους σε υποθέσεις. Αναζητά αντικειμενικά δεδομένα. Εξετάζει τη θέση του σώματος σε συνδυασμό με τα τραύματα, τις κηλίδες αίματος, τα ίχνη επαφής, τα αποτυπώματα, τα ίχνη DNA, τα ευρήματα της νεκροψίας-νεκροτομής και κάθε άλλο στοιχείο που μπορεί να ανασυνθέσει την πραγματική αλληλουχία των γεγονότων.
Η θέση του σώματος αποτελεί μόνο ένα κομμάτι του παζλ. Από μόνη της δεν αποδεικνύει το κίνητρο, ούτε αποκαλύπτει την προσωπικότητα του δράστη. Αποκτά αξία μόνο όταν εντάσσεται στο σύνολο των αποδεικτικών στοιχείων.
Η εγκληματολογία είναι μια επιστήμη που στηρίζεται στην τεκμηρίωση και όχι στις εντυπώσεις. Όσο εντυπωσιακή κι αν είναι μια σκηνή εγκλήματος, ο ερευνητής οφείλει να παραμείνει προσηλωμένος στα γεγονότα. Διότι η αλήθεια δεν κρύβεται στον συμβολισμό μιας εικόνας, αλλά στη σύνθεση όλων των στοιχείων που εκείνη αφήνει πίσω της.