Τα ανοιχτά μέτωπα του Ερντογάν και ο στόχος του

Οι έντονες προσπάθειες του Ερντογάν να αναζωογονήσει την ισλαμιστική Τουρκία, που αντιμετωπίζεται σε συνδυασμό με την εξίσου αυστηρή προσέγγισή του στην εξωτερική πολιτική, ονομάστηκε με βάση διάφορους αναλυτές «νεο-οθωμανισμός» λόγω της ομοιότητάς της με τη συμπεριφορά της πρώην αυτοκρατορίας.

Γράφει η Δήμητρα Τζιά

Τον ιούλιο που μας πέρασε, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μετέτρεψε την Αγία Σοφία, ορθόδοξο βυζαντινό ναό και σύμβολο της ορθοδοξίας, το οποίο υπήρξε υπό καθεστώς μουσείου από το 1934, ξανά σε τζαμί. Αυτή είναι η τελευταία σε μια σειρά κινήσεων του Ερντογάν για να αναδιαμορφώσει την εικόνα της χώρας του από ένα ένθερμο κοσμικό, φιλοδυτικό έθνος-κράτος σε ένα ευσεβές ισλαμικό κράτος.

Μια τέτοια στάση πέρα από τις σφοδρές αντιδράσεις διεθνών παραγόντων και ιδιαίτερα της χώρας μας, επέδειξε παράλληλα την εχθρότητα του απέναντι στο Ισραήλ. Συγκεκριμένα, κατά την ομιλία του Τούρκου προέδρου σχετικά με τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, ανέφερε ότι η συνέχεια ήταν η «απελευθέρωση» του τζαμιού Al-Aqsa στην Ιερουσαλήμ, του τρίτου ιερότερου χώρου στο Ισλάμ.

Επιπλέον, η έντονη αντίδραση του Ερντογάν στην «ειρηνευτική συμφωνία» μεταξύ Ισραήλ και ΗΑΕ ήταν εντυπωσιακή, ειδικά σε σύγκριση με τη καθολική σιωπή των αραβικών χωρών για το συγκεκριμένο θέμα. Οι έντονες προσπάθειες του Ερντογάν να αναζωογονήσει την ισλαμιστική Τουρκία, που αντιμετωπίζεται σε συνδυασμό με την εξίσου αυστηρή προσέγγισή του στην εξωτερική πολιτική, ονομάστηκε «νεο-οθωμανισμός» λόγω της ομοιότητάς της με τη συμπεριφορά της πρώην αυτοκρατορίας που βασίλευσε στην Τουρκία για πάνω από πέντε αιώνες.

Εσωτερικές πολιτικές επιταγές

Προεδρεύοντας του δεξιού Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), ο Ερντογάν βρίσκεται μέχρι σήμερα στην εξουσία για πάνω από 16 χρόνια. Ωστόσο, η ισχυρή του θέση δεν τον προστατεύει από πολιτικές απειλές της αντιπολίτευσης. Κατέστειλε απόπειρα πραξικοπήματος του στρατού το 2016 που προσπάθησε να τον ανατρέψει. Το 2018, εισήγαγε το προεδρικό σύστημα, μειώνοντας σημαντικά την εξουσία του δικαστικού σώματος και του κοινοβουλίου. Η κόπωση των τουρκικών μαζών με την εξουσία του Ερντογάν ήταν εμφανής στις δημοτικές εκλογές της Κωνσταντινούπολης το 2019, στις οποίες ο Ekrem İmamoğlu του Δημοκρατικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) κατήγγειλε τον υποψήφιο του AKP όχι μία αλλά δύο φορές, αφού ο Ερντογάν κάλεσε σε επανάληψη τον εκλογών. Ότι το ΑΚΡ βρέθηκε σε πτώση στην Κωνσταντινούπολη, το λίκνο της πολιτικής άνοδος του Ερντογάν, δείχνει την επισφαλή του θέση.

Παράλληλα, οι τοπικές κυβερνήσεις έλαβαν ποικίλες αποδοκιμασίες για τον ικανό χειρισμό της πανδημίας του Covid-19, η οποία οδήγησε σε εσωτερικούς τριγμούς σχετικά με την προσέγγιση του Ερντογάν στην διαχείριση της πανδημίας. Έτσι, η προσφυγή του Ερντογάν σε ιστορικά σύμβολα, όπως η Αγία Σοφία, είναι προσπάθειες να σωθεί από την πολιτική δυσκολία στην οποία βρίσκεται. Η προαγωγή του πληθυσμού για να δοξάσει την παλαιά αίγλη της οθωμανικής αυτοκρατορίας θα μπορούσε να τον προστατεύσει βραχυπρόθεσμα. Όμως, καθώς κοινή γνώμη κλίνει σταθερά εναντίον του, ο Ερντογάν πρέπει να βρει διαφορετικούς τρόπους για να διατηρήσει τη θέση του στις προεδρικές εκλογές που πρόκειται να διεξαχθούν το 2023.

Περιφερειακή υπεροχή

Ο «νεο-οθωμανισμός» στο εξωτερικό αναφέρεται στην αναζωογόνηση της τουρκικής επιρροής στην περιοχή της Μέσης Ανατολής αλλά και της Ανατολικής Μεσογείου, καθιστώντας την Άγκυρα την κυρίαρχη δύναμη στη γειτονιά. Η κινητήρια δύναμη πίσω από την αποφασιστική εξωτερική πολιτική του Ερντογάν είναι η φιλοδοξία του να επιτύχει περιφερειακή υπεροχή στη Μέση Ανατολή. Ο Ερντογάν έστειλε τα στρατεύματά του στη Βορειοδυτική Συρία πέρυσι για να εκδιώξει τις Μονάδες Λαϊκής Προστασίας (YPG), μια κουρδική πολιτοφυλακή που βοήθησε τις ΗΠΑ στον αγώνα τους κατά της εξάλειψης του ISIS. Η Τουρκία απολαμβάνει πλέον εκ των πραγμάτων έλεγχο επί σημαντικών περιοχών στη βόρεια Συρία, όπου η τουρκική λίρα είναι το αναγνωρισμένο νόμισμα.

Η δέσμευση στη Συρία έφερε την Τουρκία σε αντιπαράθεση με τις πλούσιες σε πετρέλαιο χώρες του Κόλπου. Η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ στοιχημάτιζαν στον Πρόεδρο της Συρίας Basher-al Assad, ο οποίος φάνηκε να βρίσκεται στο χείλος της ανατροπής μέχρι που το 2015 η Ρωσία και το Ιράν παρενέβησαν αποφασιστικά για να τον στηρίξουν. Για την ιστορία να αναφερθούμε πως η “έχθρα” μεταξύ της Τουρκίας και των κρατών του Κόλπου ξεκινά από την Αραβική Άνοιξη του 2011.

Αξίζει να σημειωθεί πως ο “σουλτάνος”, παρουσίασε την Τουρκία ως πρότυπο πολιτικού Ισλάμ που ήταν συμβατό με τη δημοκρατία. Όταν ο Μουμπάρακ ανατράπηκε στην Αίγυπτο και ο Μωάμεθ Μόρσι της Μουσουλμανικής Αδελφότητας κέρδισε την εξουσία σε δημοκρατικές εκλογές, η Τουρκία ενθουσιάστηκε. Ωστόσο, οι ηγεμόνες στη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ, με βαθύ φόβο για ένα φαινόμενο διαρροής που θα μπορούσε τελικά να τους ανατρέψει, οδήγησαν σε συντονισμένες προσπάθειες για την εκδίωξη του Μόρσι, βοηθώντας στην άνοδο του Αμπντέλ Φατεχ αλ Σίσι, του σημερινού προέδρου της Αιγύπτου.

Καθώς η Αραβική Άνοιξη απέτυχε να εκπληρώσει αυτό που περίμενε η Τουρκία, η εχθρότητα της απέναντι στα κράτη του Κόλπου βαθαίνει. Ως μήλο της Έριδος με τη Σαουδική Αραβία της έγκειται η προσπάθεια του Ερντογάν να εμφανιστεί ως ο νόμιμος εκπρόσωπος των Σουνιτών Μουσουλμάνων σε όλο τον κόσμο. Ταυτόχρονα, η αλληλεγγύη της Τουρκίας προς το Κατάρ, το μόνο κράτος του Κόλπου που υποστηρίζει ενεργά το πολιτικό Ισλάμ, έτεινε και άλλο την ήδη υπάρχουσα διχόνοια. Σήμερα, η Ντόχα παραμένει ο μόνος σύμμαχος της Άγκυρας στην περιοχή.

Μια άλλη διάσταση της αναζήτησης του Ερντογάν για υπεροχή είναι η περιφρόνησή του για τη Δύση Η προσέγγιση του Ερντογάν προς τη Δύση όσον αφορά την προηγούμενη εικόνα της Τουρκίας για έναν φιλοδυτικό σύμμαχο του ΝΑΤΟ που επιδιώκει την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), δεν ισχύει.

Αυτή η αλλαγή αποδείχθηκε από την προθυμία του Ερντογάν να εργαλειοποιήσει την προσφυγική κρίση το 2015 ως εργαλείο διαπραγματεύσεων με τις Βρυξέλλες. Καθώς οι πρόσφυγες που έφυγαν από τον εμφύλιο πόλεμο στη Συρία έφτασαν στις ακτές της Τουρκίας, ο Ερντογάν απείλησε να “ανοίξει την πόρτα” για αυτούς στην Ευρώπη. Με αυτήν την κίνηση, η Άγκυρα έχασε τη θέση της ως αξιόπιστος εταίρος, απομακρυνόμενη όλο και περισσότερο από το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Μόλις πέρυσι, έκανε το αδιανόητο προμηθεύοντας το πυραυλικό σύστημα S-400 από τη Μόσχα, βυθίζοντας τη δυτική συμμαχία ασφαλείας σε ανησυχία. Η επιβολή κυρώσεων θα ήταν σίγουρα μια ισχυρή πιθανότητα εάν ο Ερντογάν κάνει άλλη μια κίνηση που θα απογοητεύει την Ουάσιγκτον.

Διαφορές με τους γείτονες της Μεσογείου

Η περιοχή της ανατολικής Μεσογείου υπήρξε στρατηγικά σημαντική για την Τουρκία. Η στρατιωτική επέμβαση του Ερντογάν στη Λιβύη είναι μια συγκεκριμένη περίπτωση. Έχει αναπτύξει τον τουρκικό στρατό και μισθοφόρους από τη Συρία για να στηρίξει την αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας (GNA) στην Τρίπολη. Από την άλλη πλευρά, τα ΗΑΕ, η Σαουδική Αραβία και η Αίγυπτος παρέχουν όπλα και πυρομαχικά στον αντίπαλο Εθνικό Στρατό της Λιβύης (LNA) υπό τον επικεφαλής στρατιωτικό αρχηγό Khalifa Haftar, καταπατώντας εμπάργκο όπλων του ΟΗΕ. Η επιτυχία της Τουρκίας στην αποτροπή της απειλής από το LNA παρακίνησε τον Αλ-Σίσι της Αιγύπτου να εξετάσει το ενδεχόμενο άμεσης παρέμβασης στη σύγκρουση.

Η εμπλοκή του Ερντογάν στη Λιβύη εξηγείται από τις βαθύτερες οικονομικές του προσδοκίες στην ακτή της χώρας. Ο Ερντογάν υπέγραψε συμφωνία με τον Fayez al-Serraj, τον πρωθυπουργό του GNA, που παραχώρησε στην Τουρκία δικαιώματα για γεώτρηση πετρελαίου και φυσικού αερίου στις ακτές της Λιβύης. Αυτή η συμφωνία καταγγέλθηκε από την ΕΕ ως παραβίαση «των κυριαρχικών δικαιωμάτων τρίτων κρατών [και] δεν συμμορφώνεται με το δίκαιο της θάλασσας».

Ο Ερντογάν επίσης ανταγωνίστηκε την ΕΕ αρνούμενη να αναγνωρίσει τις Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες (ΑΟΖ) της γειτονικής Κύπρου και της Ελλάδας στις ακτές της ανατολικής Μεσογείου. Ο Ερντογάν έστειλε μονομερώς εξοπλισμό γεώτρησης στο θαλάσσιο έδαφος της Κύπρου το 2018 και πραγματοποίησε επιχειρήσεις που οδήγησαν στην Τουρκία να καταγγελθεί ως «πειρατικό κράτος» από την Κύπρο. Η απροθυμία του για εξεύρεση διπλωματικής λύσης στη διαμάχη αποδείχθηκε στην ομιλία του στις 26 Αυγούστου στην οποία είπε ότι «η Τουρκία δεν θα κάνει παραχωρήσεις στην ανατολική Μεσόγειο».

Ανακατάταξη

Ο Ερντογάν έχει συμβάλει έμμεσα στη δημιουργία στενότερων σχέσεων μεταξύ των εχθρικών γειτόνων του. Ένας άξονας αντι-τουρκικών κρατών που είναι αποφασισμένοι να διασφαλίσουν το δικαίωμά τους στα ορυκτά στο ναυτικό τους έδαφος έχει κρυσταλλωθεί το τελευταίο έτος. Το EastMed Gas Forum ιδρύθηκε πέρυσι από την Κύπρο, την Ελλάδα, το Ισραήλ, την Ιορδανία, την Ιταλία και την Παλαιστινιακή Αρχή για να θέσει ένα ενωμένο μέτωπο προς μια πολεμική Τουρκία. Η Γαλλία, ως ευρωπαϊκή χώρα που ασκεί κριτική ως προς την παρέμβαση του Ερντογάν στη Λιβύη και τη Ανατολική Μεσόγειο, υπέβαλε αίτηση για ένταξη στην οργάνωση στις αρχές του έτους. Αντιμέτωποι με μια τέτοια “αντιπολίτευση” στις τουρκικές βλέψεις, μένει να δούμε πώς ο Ερντογάν θα χειριστεί την πίεση, διασφαλίζοντας επίσης τα συμφέροντα της Τουρκίας στην περιοχή.

Ταυτόχρονα, υπήρξε μια περίοδος κατευνασμού μεταξύ του Ιράν και της Τουρκίας, παρά τις διαφορές τους στη Συρία. Η Τεχεράνη υπέστη το μεγαλύτερο πλήγμα της εκστρατείας άσκησης πιέσεων του Προέδρου Τραμπ και μοιράζεται την εχθρότητα προς τη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ με την Άγκυρα. Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Ζαΐφ Ζαρίφ, αναφέρει σε δήλωσή του ότι η χώρα του υποστηρίζει το υποστηριζόμενο από τη Τουρκία GNA στη σύγκρουση στη Λιβύη. Επιπλέον στοιχείο αποτελεί το γεγονός πως δύο χώρες θεωρούν την Κουρδική κυριαρχική Δημοκρατική Δύναμη στη Συρία ως εχθρό. Το Ιράν διατηρεί επίσης δεσμούς με το Κατάρ, το μόνο πλέον στενό σύμμαχο της Άγκυρας στη Μέση Ανατολή.

Έτσι λοιπόν οι περιστάσεις προκάλεσαν ένα είδος «συμμαχίας παραριών» μεταξύ Τουρκίας, Κατάρ και Ιράν στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, η στρατηγική σύγκλιση μεταξύ Ιράν και Τουρκίας δεν είναι πιθανό να διαρκέσει πολύ. Εάν η Αμερική αποφασίσει να μειώσει την οικονομική πίεση στην Τεχεράνη και να υιοθετήσει μια προσέγγιση χωρίς αντιπαράθεση (η οποία θα είναι πιθανό σε μια προεδρία επί Μπάιντεν) ή αναθερμανθούν οι σχέσεις μεταξύ του Ιράν και των κρατών του Κόλπου, η νεοσύστατη σχέση της Ισλαμικής Δημοκρατίας με την Άγκυρα θα πάψει να είναι μεγάλη σημασία.

Συμπερασματικά, η ισχυρή επιβολή του Ισλάμ στο εσωτερικό και η γενικότερη επιφυλακτικότητα στο εξωτερικό, αποτελούν προσπάθειες ενδυνάμωσης της προεδρίας Ερντογάν. Η προεδρία των δύσκολων στρατιωτικών δεσμεύσεων έχει επηρεάσει την οικονομία σε καταστροφικό επίπεδο. Ο στρατός είναι υπερβολικά εκτεταμένος και η οικονομία υποχωρεί. Αυτή του η υπερεπέκταση καθώς και η προσφυγή στην προβολή της ισλαμικής κληρονομιάς της Τουρκίας μέσω συμβόλων όπως η Αγία Σοφία είναι μια απεγνωσμένη προσπάθεια να ενισχύσει τη δημοτικότητά του με αποτέλεσμα να μην εγγυηθεί την πολιτική του επιβίωση μακροπρόθεσμα. Σύντομα όμως, θα συνειδητοποιήσει ότι έχει “δαγκώσει” περισσότερα από όσα μπορούσε να “μασήσει”.

Πηγή

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here