Μεγάλη κινητικότητα το τελευταίο διάστημα για το μέλλον της Λιβύης
Σε τεντωμένο σχοινί φαίνεται να ισορροπεί η σχέση της Ελλάδας με την Λιβύη και μάλιστα σε μια περίοδο όπου οι διεργασίες στο εσωτερικό πεδίο της διχασμένης εδώ και χρόνια χώρας της Βόρειας Αφρικής έχουν περάσει σε άλλο επίπεδο.
Η πολιτική διαδικασία στη Λιβύη έχει ανακτήσει δυναμική, αλλά η πρόοδος παραμένει εύθραυστη λόγω οικονομικών και θεσμικών προκλήσεων. Ακόμη όμως και με αυτά τα ρευστά δεδομένα ενεργειακά deal υπογράφονται, προκαλώντας προβληματισμό. Πρόσφατα για παράδειγμα υπογράφηκε στη Βεγγάζη νέα συμφωνία για υπεράκτια ενεργειακή εξερεύνηση σε θαλάσσια περιοχή 10.300 τετραγωνικών χιλιομέτρων βορειοδυτικά της Βεγγάζης, με συμμετοχή της Λιβύης, Τουρκίας, Ισπανίας, Ουγγαρίας, Ιταλίας και Κατάρ.
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο και το ενδιαφέρον των Αμερικανών
Τουρκία και ΗΠΑ θα είχαν κοινά συμφέροντα από την ενδεχόμενη σταθεροποίηση της Λιβύης μέσω μιας συμφωνίας κατανομής εξουσίας μεταξύ Τρίπολης και Βεγγάζης, αν και η σύμπραξή τους ενδέχεται να εξαρτηθεί από τη διάρκεια μιας τέτοιας συμφωνίας και κυρίως από τη στάση της Ουάσιγκτον απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, υποδέχθηκε προ ημερών τον Σαντάμ Χαφτάρ — αναπληρωτή διοικητή του Λιβυκού Εθνικού Στρατού (LNA), ο οποίος εδρεύει στη Βεγγάζη και του οποίου ηγείται ο πατέρας του, ο στρατάρχης Χαλίφα Χαφτάρ. Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε μία εβδομάδα αφότου ο Ρούμπιο είχε συνομιλίες με τον αναπληρωτή υπουργό Άμυνας της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας (GNU), Αμπντουλσαλάμ αλ-Ζούμπι, τον ομόλογο του Σαντάμ Χαφτάρ στην κυβέρνηση που εδρεύει στη δυτική Τρίπολη.
Όπως ανακοινώθηκε μετά τη συνάντηση, ο Ρούμπιο και ο Χάφταρ διερεύνησαν πιθανές οδούς συνεργασίας με στόχο την προώθηση της ενότητας και της ειρήνης στη Λιβύη. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στη στήριξη πρωτοβουλιών υπό λιβυκή ηγεσία, οι οποίες αποσκοπούν στην υπέρβαση των εσωτερικών διαιρέσεων.
Ο Ρούμπιο εξέφρασε την εκτίμησή του για τις προσπάθειες που καταβάλλουν οι Λίβυοι ηγέτες προς την κατεύθυνση της εθνικής ενότητας και δήλωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα παραμείνουν στην πρώτη γραμμή των διπλωματικών προσπαθειών που αποσκοπούν στη στήριξη της λιβυκής ενότητας και στη δημιουργία των συνθηκών για μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση, ικανή να οδηγήσει τη Λιβύη προς τα εμπρός.
Η συνάντηση αντανακλά τη συνεχιζόμενη εμπλοκή των ΗΠΑ στις διπλωματικές διαδικασίες που σχετίζονται με τη μελλοντική διακυβέρνηση της Λιβύης.
Πριν από τον Ρούμπιο, ο Μασάντ Μπούλος, ανώτερος σύμβουλος των ΗΠΑ για αραβικές και αφρικανικές υποθέσεις, συζήτησε τις προσπάθειες ενοποίησης με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, τον Αιγύπτιο υπουργό Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελατί και τον Σαουδάραβα υπουργό Εξωτερικών πρίγκιπα Φαϊζάλ μπιν Φαρχάν στο Κάιρο στις 20 Ιουνίου. Ο Μπούλος δήλωσε ότι τα μέρη επιβεβαίωσαν την υποστήριξή τους στην ενότητα, την κυριαρχία και τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα της Λιβύης.
Η «συμφωνία Μπούλος»
Αυτό που είναι πλέον γνωστό στη Λιβύη ως «συμφωνία Μπούλος» βασίζεται σε μια απλή εξίσωση. Επιδιώκει να οικοδομήσει μια διαρκή ειρήνη μέσω μιας συμφωνίας κατανομής της εξουσίας μεταξύ των δύο φατριών, που κατέλαβαν την εξουσία τα τελευταία χρόνια, δηλαδή την πλευρά Ντμπέιμπε, και τους Χαφτάρ.
Μια ρύθμιση κατανομής της εξουσίας θα λάμβανε τη μορφή μιας νέας κυβέρνησης ενότητας στην οποία θα συμμετείχαν και οι δύο φατρίες (ή οι διορισμένοι από αυτές). Τα κέρδη από την εκμετάλλευση των υπεράκτιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου της Λιβύης χρησιμοποιούνται ως κίνητρο για τη διατήρηση της ειρήνης. Η ουσία της ιδέας κυκλοφορεί εδώ και χρόνια, αλλά δεν κατάφερε ποτέ να βρει διέξοδο μέσα από τις διαμάχες μεταξύ των φατριών. Ωστόσο, η παρούσα αμερικανική κυβέρνηση δίνει προτεραιότητα στην επίλυση των «ατέρμονων πολέμων» μέσω του εμπορικού χαρακτήρα, οπότε υπάρχουν όλες οι πιθανότητες ο Τραμπ να πετύχει.
Το οικονομικό περιβάλλον που καθιστά δυνατά τα ανεπίσημα στοιχεία της συμφωνίας έχει διαμορφωθεί σταδιακά από την «πετρελαϊκή συμφωνία του Αμπού Ντάμπι» του 2022 μεταξύ του Σαντάμ Χαφτάρ και του Ιμπραήμ Ντμπέιμπε, ο οποίος είναι ειδικός σύμβουλος (και συγγενής) του πρωθυπουργού Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπέιμπε. Ο Χαφτάρ συμφώνησε να άρει τον αποκλεισμό του πετρελαίου της Λιβύης. Σε αντάλλαγμα, ο πρόεδρος της Εθνικής Εταιρείας Πετρελαίου της Λιβύης (NOC) αντικαταστάθηκε και η ανατολική Λιβύη εξασφάλισε ένα εγγυημένο μερίδιο από τα έσοδα του πετρελαίου της χώρας.
Στην πράξη, αυτό σήμαινε το άνοιγμα της NOC, επιτρέποντας στις δύο φατρίες να αναλάβουν τον έλεγχο θυγατρικών εταιρειών και να ανακατευθύνουν τα έσοδα από το πετρέλαιο της Λιβύης. Η τελική μορφή που πήρε η συμφωνία ήταν μια νέα εταιρεία, η Arkenu, η οποία έσπασε το μονοπώλιο της NOC στην πώληση λιβυκού πετρελαίου, απέκτησε την κυριότητα περίπου του μισού των εξαγωγών πετρελαίου της Λιβύης και μοίρασε τα κέρδη μεταξύ των δύο φατριών (μέσω των διεθνών υποστηρικτών τους).
Οι προαναφερθείσες διαδοχικές συναντήσεις του τελευταίου διαστήματος αντανακλούν την εντεινόμενη πίεση της Ουάσιγκτον για την επανένωση των αντίπαλων διοικήσεων της Λιβύης. Σύμφωνα με την ευρέως δημοσιευμένη πρόταση για κατανομή εξουσίας, ο Σαντάμ Χαφτάρ (ο οποίος βρέθηκε και πρόσφατα στην Αθήνα), ή κάποια άλλη προσωπικότητα από την ανατολική Λιβύη, θα ηγηθεί ενός προεδρικού συμβουλίου, ενώ ο Ντμπέιμπα θα παραμείνει πρωθυπουργός ή θα τον διαδεχθεί ο ανιψιός του, Ιμπραήμ Ντμπέιμπα.
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Για την Τουρκία, η βιωσιμότητα της μακροπρόθεσμης συνεργασίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες στη Λιβύη εξαρτάται από το αν η Ουάσιγκτον θα υποστηρίξει το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 μεταξύ Άγκυρας και Τρίπολης, στο οποίο αντιτίθενται η Ελλάδα και η Αίγυπτος λόγω ανταγωνιστικών διεκδικήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο χάρτης του παράνομου τουρκολιβυικού μνημονίου
Η πολυπόθητη αναζήτηση ενότητας
Μετά την ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι το 2011 η Λιβύη διασπάστηκε σε αντίπαλα πολιτικά και στρατιωτικά στρατόπεδα.
Στα τέλη του 2019, οι δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ, με εξωτερική υποστήριξη, ξεκίνησαν μια επίθεση για την κατάληψη της Τρίπολης. Η Τουρκία παρενέβη με μη επανδρωμένα αεροσκάφη, στρατιωτικούς συμβούλους και μονάδες ειδικών δυνάμεων, ανατρέποντας την επίθεση και οδηγώντας σε εκεχειρία υπό την αιγίδα του ΟΗΕ τον Οκτώβριο του 2020, η οποία πάγωσε τις γραμμές του μετώπου και ουσιαστικά επισημοποίησε τη διαίρεση της Λιβύης μεταξύ ανατολής και δύσης.
Έκτοτε, η Άγκυρα επιδιώκει σταδιακά να αποκαταστήσει τις σχέσεις με το στρατόπεδο του Χαφτάρ προκειμένου να διασφαλίσει τα συμφέροντά της σε θέματα ασφάλειας και οικονομίας, διατηρώντας παράλληλα την επιρροή της στη δυτική Λιβύη. Τούρκοι αξιωματούχοι έχουν εντείνει τις επαφές τους με τις αρχές της ανατολικής Λιβύης, με τον επικεφαλής των μυστικών υπηρεσιών Ιμπραήμ Καλίν να επισκέπτεται πρόσφατα τη Λιβύη στις 23 Ιουνίου.
Κοινές στρατιωτικές ασκήσεις και οικονομία
Η αναπροσαρμογή της Τουρκίας συμπίπτει όλο και περισσότερο με μια ευρύτερη προσπάθεια των ΗΠΑ να συμφιλιώσουν τους απομακρυσμένους πυλώνες της Λιβύης.
Από τις αρχές του έτους, η Ουάσιγκτον και η Άγκυρα υποστηρίζουν παράλληλες πρωτοβουλίες σε στρατιωτικό, οικονομικό και πολιτικό επίπεδο. Αντίπαλες λιβυκές δυνάμεις έχουν συμμετάσχει σε στρατιωτικές ασκήσεις υπό την ηγεσία των ΗΠΑ και της Τουρκίας, ενώ οι αρχές της ανατολικής και της δυτικής Λιβύης ενέκριναν τον Απρίλιο ένα πλαίσιο δημόσιων δαπανών με τη μεσολάβηση των ΗΠΑ, την πρώτη ενοποιημένη δημοσιονομική ρύθμιση της Λιβύης από το 2013. Αξιωματούχοι και από τις δύο χώρες έχουν εντείνει τις επαφές τους με τις ανταγωνιστικές φατρίες της Λιβύης.
Συντονισμός ΗΠΑ – Τουρκίας
Ωστόσο, αναλυτές υποστηρίζουν ότι η εντύπωση των τουρκικών και αμερικανικών προσπαθειών δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με μια συντονισμένη στρατηγική. Ο Καρίμ Μεζράν, διευθυντής της Πρωτοβουλίας για τη Βόρεια Αφρική και ανώτερος ερευνητής στο Atlantic Council της Ουάσιγκτον, δήλωσε ότι η πολιτική της Άγκυρας για τη Λιβύη καθοδηγείται τόσο από εσωτερικούς και εμπορικούς υπολογισμούς της Τουρκίας όσο και από την επιθυμία για συντονισμό με την Ουάσιγκτον.
«Η τουρκική προσέγγιση προς τη Λιβύη έχει τη δική της δυναμική, ανεξάρτητη από τις σχέσεις Τουρκίας-ΗΠΑ», δήλωσε ο Μεζράν στο δίκτυο Al-Monitor, «η οποία σε μεγάλο βαθμό σχετίζεται με τις εσωτερικές δυναμικές της Τουρκίας». Ο Μεζράν ανέφερε ότι τουρκικοί επιχειρηματικοί κύκλοι με ισχυρές διασυνδέσεις που δραστηριοποιούνται στη Λιβύη άσκησαν πιέσεις στον Χαφτάρ να ομαλοποιήσει τις σχέσεις με τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και έπεισαν τον Ερντογάν να πράξει το ίδιο μετά την εκεχειρία του 2020.
Πριν από την κατάρρευση της Λιβύης το 2011, οι Τούρκοι εργολάβοι είχαν δεσμεύσει δισεκατομμύρια δολάρια σε ημιτελή έργα και ανεξόφλητες απαιτήσεις. Το συνολικό ποσό των εκκρεμών τουρκικών συμβάσεων εκτιμάται πλέον σε περίπου 16 δισεκατομμύρια δολάρια. Επειδή το στρατόπεδο του Χαφτάρ ελέγχει μεγάλο μέρος της ανατολικής Λιβύης, συμπεριλαμβανομένων βασικών αγορών ανασυγκρότησης στη Βεγγάζη και τη Ντέρνα, η εξομάλυνση των σχέσεων μαζί του προσφέρει στις τουρκικές εταιρείες μια διέξοδο για την εξασφάλιση συμβάσεων, την είσπραξη εκκρεμών πληρωμών και την έναρξη μεταπολεμικών έργων ανασυγκρότησης που, διαφορετικά, θα παρέμεναν απρόσιτα.
«Ωστόσο, η Τουρκία εξακολουθεί να είναι διστακτική ως προς την αποδοχή του Χαφτάρ κάτι που [αν προχωρήσει] θα συναντήσει αντίσταση τόσο από τους Αιγύπτιους όσο και από την κυβέρνηση Ντμπέιμπα», δήλωσε ο Μέρζαν. «Τελικά, ακόμη και ο Ερντογάν ίσως να μην θελήσει να δώσει την εντύπωση ότι εγκαταλείπει τη δυτική Λιβύη για χάρη της ανατολικής Λιβύης».
Η απόλυτη δοκιμασία: Η θαλάσσια συμφωνία
Σύμφωνα με έναν Τούρκο αξιωματούχο που μίλησε στο Al-Monitor υπό τον όρο της ανωνυμίας, καθώς δεν είχε εξουσιοδότηση να συζητήσει το θέμα δημοσίως, η Άγκυρα χαιρετίζει την αναδυόμενη πολιτική διευθέτηση στη Λιβύη, η οποία υποστηρίζεται από τις ΗΠΑ, αλλά διαβλέπει μια μεγαλύτερη δοκιμασία μπροστά της.
Ο αξιωματούχος ανέφερε ότι η απόλυτη «δοκιμασία ειλικρίνειας» για τις σχέσεις Τουρκίας-ΗΠΑ στη Λιβύη θα εξαρτηθεί από το αν η Ουάσιγκτον θα υποστηρίξει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, ή αν η Ουάσιγκτον θα στηρίξει τη θέση της Ελλάδας και της Αιγύπτου.
Η Τουρκία υπέγραψε την παράνομη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης με την κυβέρνηση της Λιβύης που εδρεύει στην Τρίπολη μετά τη στρατιωτική επέμβαση το 2019, επεκτείνοντας τις διεκδικήσεις της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο σε ύδατα που θεωρείται ότι περιέχουν σημαντικούς ενεργειακούς πόρους.
Η Ελλάδα και η Αίγυπτος υποστηρίζουν ότι η συμφωνία παραβιάζει τα δικά τους νόμιμα δικαιώματα. Παρά τω πλευρώ της Αθήνας και Ιταλία και Τυνησία που απορρίπτουν τις λιβυκές αξιώσεις για την ΑΟΖ.
Καθώς οι σχέσεις μεταξύ της Άγκυρας και του στρατοπέδου του Χάφταρ έχουν βελτιωθεί, το κοινοβούλιο της Λιβύης που εδρεύει στην ανατολική Λιβύη άρχισε να συζητά την επικύρωση της συμφωνίας τον Ιούνιο του 2025.
Εάν η Ουάσιγκτον καταφέρει να γεφυρώσει τις ανταγωνιστικές διεκδικήσεις ΑΟΖ της Τουρκίας, της Λιβύης, της Ελλάδας και της Αιγύπτου στην Ανατολική Μεσόγειο, θα μπορούσε να εξαλείψει μια σημαντική πηγή περιφερειακών εντάσεων. Ωστόσο, τα συνεχιζόμενα εσωτερικά προβλήματα της Λιβύης υποδηλώνουν ότι μια τέτοια λύση δεν θα έρθει ούτε γρήγορα ούτε εύκολα.